18/05/17

LEMBRANZA DE RAMÓN DE VALENZUELA

As vivencias de Ramón de Valenzuela Otero (Silleda, 1914 – Sanxenxo, 1980) tiveron fonda pegada na súa obra. Autor de dous romances que son hoxe testemuño da represión violenta que o franquismo exerceu sobre a poboación galega. Estudante en Santiago de Compostela, primeiro de Dereito e Filosofía e Letras e máis tarde en Maxisterio, axiña se había de vincular aos ambientes galeguistas; ademais de membro da sección de etnografía folclore do Seminario de Estudos Galegos foi afiliado ás Mocedades Galeguistas. A súa carreira literaria comezou cedo, pois nos anos 1934 e 1935 desenvolveu unha importante actividade como conta contos, ben en teatros, ben a través da radio, empregando o alcume de «Pepe dos Cestos». Obrigado a alistarse no exército rebelde, pasa logo ao bando leal combatendo no V Corpo do Exército Popular da República ao mando de Enrique Líster.

Coa derrota da República marcha a Francia, mais foi devolto ás autoridades franquistas polos nazis. Pasou por varios campos de traballo até que conseguiu saír en liberdade. Casou con María Vitoria Villaverde, filla do deputado republicano e membro do Consello de Galiza Elpidio Villaverde. En 1949, tras acadar o indulto definitivo, marcha á Arxentina, onde desenvolvería unha importante actividade cultural. Afiliado ao Partido Comunista, en 1966 regresou a España. Foi autor da peza teatral As bágoas do demo, posta en escena por Eduardo Blanco Amor en 1964. Tamén deu ao prelo o libro de relatos O Naranxo en 1974. Xa en 1980 publicou Era tempo de apandar, novela na que recreaba o seu paso polos campos de traballo franquistas.

En 1957 publicou en Bos Aires o seu romance Non agardei por ninguén, na Editorial Citania, a mesma onde Blanco Amor publicou A Esmorga. A cuberta da novela foi deseñada por Luís Seoane. Desta obra reproducimos dous fragmentos que nos amosan ben ás claras a violencia que o franquismo exerceu sobre Galiza.

* * *

Ramón de Valenzuela: Non agardei por ninguén, Vigo: Xerais, 1989.

Despois dun curto silencio, e xa en compaña de María que se nos achegou, o dono seguiu.
Nestes tempos cómpre tomar todas as precaucións, a aínda todas son poucas. Estas xentes non estiveron nunca en cousas de política, e mal poderán saber se a súa é boa ou ruín. Uns andaron co crego, e se o coñecen a vostede tomarano por un xudeu. Outros andaron contra do crego e tomarano como un comprometedor. Os que berraron hai un mes Viva Galicia co Estatuto, berran hoxe Arriba España cos cregos. E non pense que vai niso ruín intención nin espírito de traidoría. O que pasa é que para eles a cuestión non ten importancia e van con quen manda ou lles parece máis forte ou máis interesante. Eu mesmo doume conta do que isto é porque xa atopei dous mortos na estrada de Turces, e os dous parecían xente principal, e sei que a Garda Civil está xuntando mozos, os máis burros que atopa, e dálles pistolas e fusís.
A vella terciou na conversa, e cun nó na gorxa dixo:
−Don Gonzalo, aínda que os que están non teñan intención de o descubrir, pode ser que se lles escape unha verba.
−Non, meus amigos, xa sei que non debo quedarme nesta casa. Tencionaba de vir un intre a descansar, e vexo que se torceu o meu descanso.
−O descanso no, don Gonzalo. De aquí non se vai sen descansar e xantar –dixo o vello.
Xantamos Henrique e mais eu do amañado para os malladores. Comiamos calados e reflexivos, matinando futuros complexos. Nun intre que quedamos sós exclamei:
−¡Pobre terra!
−¡Pobre xente –respondeu Henrique−. Ímonos cara a Braobre e dirémoslle que voltamos para Trasdeza. (p. 52-53)

* * *

Quedamos durmidos; non sei se Ansede dixo algo máis, pero eu atopeime tan a gusto como xa ía tempo non me sentira. Aquela noite soñei coa claudieira convertida en meniña loira que me daba bicos en vez de claudias.
Cando acordamos eran as sete da mañá, mais en vez de nos erguer, seguimos deitados un anaco. Nunha fontela da beira coa navalla de Ansede afeitámonos un ao outro. Eran as once cando nos diriximos cara ao castro, non pola fraga, senón polo arrodeo que eu sabía da antenoite.
Cando abrimos a porta topamos a Pepe de Matos deitado enriba das pallas. Ao vernos brincou cara a nós chorando sen folgo.
−¿Que pasou? Conta. ¿Que pasou?
Choraba cada vez máis forte, quería falar e non podía. Nas súas frases entrecortadas berraba como afogado:
−¡Matárono! ¡Matárono!
Levámolo a fóra medio esvaído. Pepe fíxolle beber un grolo de coñac, e despois de agardar que se serenase, díxolle con voz imperativa:
−Somos guerrilleiros e non meniños. Xa entendo que mataron a Xosé de Brabil. Cobra ánimo e cóntame todo. Eu preciso saber todo. ¡Fala!
O relato do neno foi curto. Máis tarde puidemos completalo.
Pepiño de Matos e Xosé de Brabil tiñan que pasar aquela noite á beira do Murallón. A súa misión principal era pórse en contacto cun mozo da vila que xa por dúas veces os abastecera de pan e que promete vincular a nosa cuadrilla con outra que estaba na serra da Rocha. O enlace non tiña vantaxe ningunha a xuízo de Ansede que levaba como norma “Cantos máis xuntos, nas nosas condicións, maior branco para os inimigos”; pero o contacto co mozo importaba non deixalo. Xunto dunha toxeira, e detrás dun valado, a cen metros da casa de Lois de Cancela, deitáronse os dous e quedaron durmidos. Alborexaba cando os espertou un barullo de xente que estaba rodeando a casa.
Xosé ergueuse de súpeto e agarrou con violencia a Matos. Primeiro sentiron pánico, como se estivesen rodeados. Xosé contivo ao neno que quería fuxir correndo, e díxolle case ao ouvido:
−Lois non está na casa; foi dos primeiros que se botou ao monte. Non sei que pode ser isto. Non sei que poderán vir buscar.
−Saberán que andamos nós perto de aquí –contestou Pepiño.
−Non hai razón para que nos busquen alí. Arranxa ben as armas. Imos ver de fuxir, pero agarda un pouco.
Eran dez, entre falanxistas e Gardas Civís. Daban voltas arredor do palleiro e do hórreo. Varios pulsaban o tarabelo da porta da eira que se non abría. Todos estaban armados con naranjeros de 52 tiros.
Cando comprenderon que a casa estaba ben cercada empezaron a petar coas culatas na porta e a pedir que saíse Lois.
Lois efectivamente estaba na casa. Chegara aquela mesma noite. Tivera noticia de que a súa nai estaba morrendo e que chamaba por el a cotío. Entrara con todas a precaucións e estaba seguro de non ser visto por ninguén.
A nai parecía reposta ao ver ao fillo. Despois da primeira aperta xa non tiña máis inquedanza que o perigo que o rapaz puidese correr. Queríase erguer para lle facer unha boa cea, mais el contiña nela con agarimos e risadas.
−Deixa que me erga; o meu mal xa pasou. Era todo de te non ver. Era todo anguria de peito por non saber onde andabas.
Lois deitouse no chan, sen se espir, enriba dunha manta á beira da cama.
A casa estaba tranquila. Unha tranquilidade montesía de noite sen vento. Por un tragaluz aberto entraba recendor de espigas. Apagaron o candil.
−No chan vas durmir mal, meu nono.
−Estou afeito, mamá.
Pasado un anaco de tempo sen horas, a nai achegouse á beira do leito e dixo a modiño.
−¿Dormes meu neno querido?
−Eu si. ¿E vostede?
−Eu tamén.
E así quedaron durmindo de verdade.
Os primeiros golpes na porta, seguidos de berros, puxeron a Lois dereito dun pulo. A nai non sabía se deliraba ou era realidade. O pai berrou dende a fiestra entreaberta:
−¡Lois non está! ¡Lois non está!
−Lois está, que chegou esta noite −contestáronlle−. Que saia axiña, senón queimamos a casa.
Lois miraba polas regandixas das fiestras. Miraba para a nai. Miraba para si mesmo. Sentía os berros dos falanxistas a chamar por el. A nai con ollos de tola, turrábase dos cabelos, mordía nos puños para que non lle sentisen a respiración.
Lois abre de par en par unha fiestra; de súpeto dispáranlle cinco tiros que lle non baten. No claror da alborada ve a figura da nai posta dereita enriba da cama, botando os brazos ao alto e traendo as mans á boca para afogar os saloucos.
O pai no medio do cuarto berra con toda a forza do peito:
¡Ai de Dios! ¡Ai de Dios! ¡Ai de Dios! que nos matan!
Os falanxistas cercan a casa con bencina e préndenlle lume. O lume ergue un resplandor macabro. O mozo baixa correndo, abre a porta e diante da laparada di:
−¡Matádeme a min! ¡Matádeme a min! ¡A meus pais non!
Os falanxistas desármano, cóutanlle as mans e un deles báixalle un culatazo na cabeza.
Na outra beira do camiño, detrás do valado do alto, Xosé prepara o Mauser. Pepiño de Matos prega:
−¿Fuximos agora?
As vacas na corte senten o incendio e brúan atronadoras. Xosé de Brabil di: ¡Criminais! ¡Criminais!
E a súa verba ten unha arista en cada letra. Apunta, dispara, e un dos que conteñen a Lois cae morto. Volve disparar e cae outro mal ferido. Pepiño tamén dispara a súa pistola.
Os falanxistas descobren a dirección dos tiros e van cubrirse no valado da beira do camiño. Lois aproveita para fuxir, pero un Garda Civil bátelle unha descarga no lombo e cae. Cando Xosé de Brabil o ve tumbado érguese do escondite cunha granada en cada man e brinca a toxeira co seu corpo de xigante. Lanza as dúas bombas ao grupo de falanxistas e dous deles saltan no aire e caen con estertores de morte, pero un Garda enfíalle a ametralladora e Xosé cae xustamente enriba do corpo de Lois.
A nai berra dende a fiestra cos brazos ergueitos:
−¡Raios divinos! ¡Raios divinos! ¡Que caia enriba de todos ferro derretido! ¡Que nos abrase os ollos! ¡A min tamén! ¡Que as vosas mulleres paran víboras adoecidas! ¡Que por todos caia alquitrán fervendo! ¡Por enriba de todos!; ¡por enriba de min tamén!
As vacas bruaban atoladas na corte.
O lume prende na roupa da vella que se afunde coa casa.
Cando chegaron Valladares e Fiz da Brea, xa estaban sabedores de todo. A nova correra como o vento por todo o val de Trasdeza, enrequentada pola fantasía popular. Ninguén se explicaba como un home e mais un neno puideran facer tres mortes e un ferido nun pelotón provisto de armas automáticas.
Díaz e Varela presenciaran todo dende o cume de Castrovite a dous Km. de distancia. Viron o incendio, ouviron os tiros e incluso sentiron o bruar das vacas na corte. En previsión de calquera continxencia, achegáronse a San Queitán seguindo o rodeo do río porque comprobaron que, en varios sitios, coñecían a existencia do noso cuartel e temían unha emboscada. (p. 66-69)

05/05/17

OS DEPUTADOS LUCENSES NAS CORTES DE CÁDIZ: LIBERAIS E ABSOLUTISTAS

Recreación das Cortes de Cádiz
Galiza estivo representada nas Cortes de Cádiz (lexislatura 1810-1813) por vinte e cinco deputados. A distribución destes parlamentarios realizouse entre as antigas provincias, correspondéndolle catro á provincia de Lugo. Por outra parte, a provincia de Mondoñedo, que no futuro desaparecería, tiña dous deputados nas Cortes.

No seo das Cortes de Cádiz convivían dúas grandes tendencias. Por unha parte, os liberais eran os partidarios das reformas e da modernización política, foron os que máis traballaron a prol da nova Constitución. Por outra parte, tamén había deputados conservadores, proclives a manter o poder das vellas institucións, eran os absolutistas. Na representación lucense veremos ambas tendencias, porque non era liberal todo o que relucía.

Sen dúbida, o deputado máis liberal que Lugo enviou ás Cortes foi José Ramón Becerra y Llamas (1775-1870), natural de Navia de Suarna e veciño de Lugo, onde en 1808 era rexedor perpetuo do seu concello. Nas Cortes foi membro das comisións de agricultura, premios e correos. Becerra non destacaría nesta primeira representación parlamentar, mais si na época do Trienio Liberal (1820-1823) e sobre todo tras o falecemento de Fernando VII (1833), situándose sempre na esquerda do liberalismo. A súa sinatura aparece no documento orixinal da Constitución de Cádiz. Na mesma tendencia política podemos situar a Domingo García Quintana, natural de Lugo pero asentado como comerciante en Cádiz, o que puido favorecer a súa elección. Podemos dicir que foi o deputado lucense máis activo, tanto nas propostas presentadas como na crítica das actitudes absolutistas. En 1811 publicou o folleto Manifiesto que hace a la nación española en general y al Reyno de Galicia en particular su diputado en Cortes por la provincia de Lugo, Don Domingo García Quintana, onde denunciaba a escasa fe liberal de varias autoridades, tanto civís como militares. A publicación deste documento levaría á súa expulsión das Cortes. No campo liberal podemos situar tamén a outro deputado lucense, Manuel Valcárcel Saavedra, avogado da Real Audiencia, que se significou o 14 de outubro de 1810 votando a favor da lei que estabelecía a liberdade de prensa, outra das grandes medidas aprobadas polas Cortes de Cádiz.

A liberdade de imprenta era un dos símbolos dos novos tempos, mais non todos os deputados lucenses optaron por apoiala. Así, Antonio Vázquez de Parga votou en contra desta importante medida, e aínda que foi un deputado moi traballador, participando en varias comisións, a súa tendencia era claramente proclive ao absolutismo. Non obstante, esa ideoloxía non foi continuada polo seu fillo, Manuel Vázquez de Parga, conde de Pallares, quen tamén foi un destacado político lucense do século XIX.

Se na representación lucense en Cortes podemos atopar liberais e absolutistas, polo que toca a Mondoñedo podemos afirmar que os seus deputados inclináronse máis ben pola tendencia partidaria do absolutismo. Nesta liña podemos situar ao sacerdote de Viveiro Antonio Abadín Guerra, quen xurou o seu cargo como deputado o 24 de setembro de 1810. Como proba do seu talante absolutista opúxose á lei de liberdade de prensa, máis alá diso pouca actuación tivo nas Cortes, pois faleceu en 1813.

Por Mondoñedo foi tamén deputado Manuel Freire Castrillón, natural de Santiago de Compostela, aínda que os seus pais eran oriúndos da antiga provincia mindoniense. Este persoeiro foi un dos absolutistas que máis se distinguiu na persecución das ideas liberais partidarias da Constitución de 1812. Para denunciar o liberalismo Freire Castrillón fundou periódicos como La Estafeta de Santiago. Entre as súas obras máis famosas podemos destacar Remedio y preservativo contra el mal francés de que adolece la nación española (publicado en Cádiz en 1811), onde amosaba a súa carraxe contra todo o que procedía da Francia ilustrada e revolucionaria. Neste folleto Freire Castrillón teimaba en denunciar a perniciosa influencia francesa, para el causa de todos os males que daquela vivía España:

«El luxo, voluptuosidad é insconstancia de esta nacion novelera produxo el tenebroso siglo de la pseudosofia que hemos llamado ilustrado, y ¡ai de mi! Voltaire, Diderot, Dalambert, Rouseau, y los demas apóstoles del demonio hallaron prosélitos en España...»

Porén, toda a actividade desenvolvida para denunciar as ideas liberais non tivo a mesma expresión no seu labor como deputado, cuxa actuación foi máis ben escasa. Non entanto, Freire Castrillón quedaría para a historia como un dos principais ideólogos galegos do absolutismo.

28/04/17

A CONSTITUCIÓN DE 1812 E O NACEMENTO DA PROVINCIA DE LUGO

A Constitución promulgada o 19 de marzo de 1812 supuxo unha profunda transformación no xeito de entender a política e a administración. Esta Constitución foi a obra máis importante das Cortes inauguradas en 1810. No contexto da crise institucional producida tras a invasión das tropas francesas, os deputados reunidos en Cádiz construíron un novo edificio político baseado na soberanía nacional. Atrás quedaban séculos de poder absoluto dos reis, o feudalismo ou institucións tan deostadas como a Inquisición. Non tardarían en chegar os cambios tamén a Lugo, na cidade promulgouse e xurouse a Constitución os días 6 e 7 de agosto de 1812.

A Constitución promulgada en Cádiz aparece, as máis das veces, case en exclusiva relacionada cos anos da guerra contra os franceses (1808-1814). Sen deixar de ser certo, debemos de lembrar que a Constitución de 1812 estivo tamén vixente noutras dúas ocasións. Durante o coñecido como Trienio Liberal (1820-1823), época na que, como veremos, máis afectou á organización do territorio. E, finalmente, a norma gaditana tamén estivo en vigor a partir de agosto de 1836, cando un pronunciamento a volveu rescatar, aínda que sería de xeito moi breve, pois case que decontado daría paso a unha nova Constitución: a de 1837. Deste xeito, o 28 de agosto de 1836, tiña lugar en Lugo unha nova cerimonia de acatamento da Constitución de 1812.

A arquitectura institucional deseñada pola Constitución de Cádiz tamén supuña unha nova organización do territorio. Como afectou esta nova orde a Galiza? E a Lugo? Quizais para entender mellor os cambios que levou á periferia a Constitución de 1812 hai que partir de cal era a situación precedente. Nos comezos do século XIX o territorio do que no futuro ía ser a provincia de Lugo atopábase parcelado en dúas provincias: Lugo e Mondoñedo. Debemos explicar, non obstante, que as antigas sete provincias galegas non eran equivalentes ás actuais provincias. Non tiñan unha entidade administrativa de seu, non contaban con organismos propios. Sería, precisamente, a Constitución de 1812 a que lle daría unha entidade administrativa á provincia.

E quen tiña o poder en Galiza antes da Constitución de 1812? Pois a máxima autoridade política era o Gobernador, nomeado directamente pola Coroa e con sede na Coruña. O Gobernador era tamén o Capitán Xeneral e o presidente da Audiencia do Reino, importante institución cuxas competencias ían máis alá do ámbito xudicial, sendo un organismo de control social e político. O poder local estaba constituído por unha complexa rede de xurisdicións, onde cada señor exercía, a un tempo, funcións políticas, xudiciais ou de facenda. Lugo e Mondoñedo tiñan nos seus respectivos bispos os principais señores xurisdicionais.

A promulgación da Constitución en 1812 revolucionou completamente a organización do territorio. Así, os lexisladores gaditanos crearon dúas institucións para o goberno das provincias. A primeira delas sería o denominado Xefe Político, nomeado directamente polo Goberno e que podemos considerar un antecedente inmediato do Gobernador Civil. A outra institución creada pola Constitución de 1812 foi a Deputación Provincial, que a diferenza do Xefe Político, sería electa por sufraxio nas mesmas provincias, aínda que a presidencia da mesma correspondería ao Xefe Político.

Agora ben, o nacemento destas institucións non quere dicir que Lugo contara desde o mesma promulgación da Constitución cun Xefe Político e cunha Deputación. Por que? Pois porque aínda quedaba por realizar unha nova división provincial, que racionalizara a complexa división da monarquía española. A mesma Constitución prevía, no seu artigo once, a necesidade unha nova estrutura provincial. Mestres esta división non se produciu, Galiza foi considerada como unha única provincia, contando cun Xefe Político e cunha Deputación Provincial única. Habería que agardar até a época do Trienio Liberal, concretamente ao ano 1822 para ver nacer a nova provincia de Lugo, contando naquel momento xa coa súa propia Corporación provincial.

Javier de Burgos (1778-1848)
A división provincial é atribuída en exclusiva ao granadino Javier de Burgos en 1833. Se ben é certo que foi este persoeiro, como ministro de Fomento, quen asinou o Real Decreto que estabelecía o mapa provincial que chegou aos nosos días, os traballos necesarios para proceder á división provincial realizáronse fundamentalmente durante a época do Trienio Liberal, e foi tamén nesta época cando se fixou unha división en catro provincias de Galiza, partición que non puido callar ao reinstaurarse o absolutismo en 1823. Foi, xa que logo, en outubro de 1833 cando se consolida definitivamente a provincia de Lugo e, dous anos despois, en 1835 cando se instala outra vez a Deputación Provincial que chega á actualidade. Tamén nese mesmo ano se faría unha primeira división da provincia en concellos, estrutura municipal que se mantería até o ano 1840.

A diferenza do que ocorreu con Mondoñedo, Lugo consolidou a súa posición como capital provincial, contando ademais agora cunhas institucións de seu. Así, de facermos caso ao inglés George Borrow, que visitou Lugo en 1837, a cidade tiña arredor de seis milleiros de habitantes. Vexamos, para rematar, a descrición (a verdade, pouco amábel) que Borrow facía do Lugo daquel momento:

Está situado en lugar eminente defendido por antigas murallas. Non ten ningún edificio moi notábel e a mesma igrexa catedral é unha construción pouco significativa. No centro da cidade está a praza maior, un lugar alegre, sen cercar por esas opresivas e molestas construcións coas que os españois, tanto en tempos pretéritos como modernos, rodeaban as súas prazas. É singular dabondo que Lugo, actualmente un sitio de moi pouca importancia, tivera sido nunha época a capital de España; non obstante, tal ocorreu no tempo dos romanos, quen como foron xente non moi levada de caprichos sen dúbida que tiveron moi excelentes razóns para lle outorgar a súa preferencia á localidade”.

10/04/17

O UNIVERSO DAS IRMANDADES DA FALA

A conmemoración no ano 2016 do centenario da fundación das Irmandades da Fala xerou, como era de agardar, unha morea de publicacións. Ao seu carón, esta celebración levou aparellada a organización de varias xornadas e congresos, que no futuro han de facer xurdir, de seguro, novos volumes. Nun e noutro caso, trátase de libros corais, que ofrecen unha ollada colectiva á significación das Irmandades. Ora ben, de entre todas estas producións hai unha que destaca, tanto pola súa amplitude e detallismo como por ser obra dun só investigador. Trátase de A nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931), obra do recoñecido especialista Emilio Xosé Insua, quen tamén ofrece varios contributos nesoutros libros colectivos dos que falabamos. As máis de setecentas páxinas do volume de Insua, editado por Baía Edicións, son, en si mesmas, un perfecto exemplo do que significaron as Irmandades da Fala. En efecto, nelas podemos apreciar un movemento que superou amplamente a exclusiva reivindicación da lingua, para loitar tamén pola economía, o progreso social e a cultura propia.

Emilio Xosé Insua é un gran coñecedor da vida e da obra de Antón Villar Ponte (1881-1936), feito que se deixa sentir ao longo das páxinas do libro que comentamos. En efecto, a evolución biográfica de Villar Ponte e das propias Irmandades da Fala confúndense, especialmente nas súas orixes. Non podemos esquecer que xa en 1905 o xornalista de Viveiro propuxera a fundación dunha «Liga de Amigos de Galicia», que finalmente non frutificou. Desde a súa inicial militancia no republicanismo, o noso protagonista iría progresivamente tomando conciencia dos problemas de Galiza. Neste senso, Insua sinala varios chanzos nesa evolución, que á postre remataría coa fundación das Irmandades da Fala: a súa estadía en Cuba (1908-1910), a marcha a Portugal como corresponsal de La Voz de Galicia (decembro de 1910 e xaneiro de 1911) e, sobre todo,  a súa sección “Con letra del siete” (desde agosto de 1912) nas páxinas deste mesmo xornal, onde “Antón Villar Ponte exercerá de comentarista de actualidade e traerá aos puntos da súa pluma asuntos cuxo tratamento deixa igualmente abesullar o evoluír do seu pensamento cara a unha neta definición galeguista” (p. 46). Nestes momentos previos o traballo doutrinal de Villar Ponte tamén se deixou sentir, coa publicación do folleto Nacionalismo gallego. Nuestra afirmación regional (marzo 1916). Non obstante, tamén se sinalan uns factores externos que favoreceron a creación das Irmandades: a Primeira Guerra Mundial e o agromar das nacionalidades, o exemplo doutras entidades análogas, caso de “Nostra Parla” ou o labor da revista Estudios Gallegos (febreiro de 1915 a decembro de 1916), promovida por Aurelio Ribalta en Madrid. Non obstante, Insua relativiza a influencia que a “Solidaridad Gallega” puido ter no xurdimento das Irmandades, precisamente polo feito de que Villar Ponte foi un detractor desta organización.

Fronte ao rexionalismo anterior, os integrantes das Irmandades fan da lingua columna vertebral do seu movemento, sendo tamén a base de todas as súas reivindicacións sociais e económicas. Xa que logo, estamos diante da partida de nacemento do nacionalismo galego, cuxas características, até a Ditadura de Primo de Rivera (1923), son sintetizadas polo autor deste libro en tres trazos: en primeiro lugar, a difícil implantación, reducida a núcleos intelectuais de localización urbana; en segundo lugar, uso constante do idioma propio, non sen resistencias de antigos rexionalistas que irán quedando polo camiño; e, en terceiro lugar, unha acusada pluralidade interna que se proxectará de cara ao futuro, chegando mesmo aos tempos do Partido Galeguista. A difusión do movemento irmandiño tivo tamén moito que ver co espallamento do voceiro da Irmandade coruñesa, A Nosa Terra, que vai vivir agora unha segunda xeira logo de ter sido creado en 1907 como altofalante da “Solidaridad Gallega”. No volume realízase unha minuciosa análise deste medio, por unha parte desde a perspectiva da lingua e da literatura e por outra parte nos aspectos sociais e políticos.

Fragmento da recensión publicada na revista Grial, nº 213, xaneiro-marzo de 2017, p. 110-113 (texto completo)

Emilio Xosé Insua
A nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931), A Coruña: Baía Edicións, 2016.


21/03/17

RECUPERANDO LECTURAS: ARTURO CUADRADO

Entre as figuras senlleiras da cultura galega, que hoxe están practicamente esquecidas, Arturo Cuadrado ocupa un destacado papel. Incansábel promotor de empresas culturais, o seu nome está unido aos de Luis Seoane e Lorenzo Varela na difusión bibliográfica galega en Bos Aires. Cuadrado é tamén símbolo dunha Galiza que puido ser: a Galiza do exilio que recolleu os seus froitos lonxe das súas raiceiras. Que mellor xeito que lembrar a súa figura que rescatar unha lectura de 2004 dedicada á súa vida e á súa obra.

* * *

Ás veces o cualificativo de polígrafo fica curto para definir a un autor. Cremos que ese é o caso do xornalista e poeta Arturo Cuadrado Moure. Sen dúbida, Cuadrado foi autor dunha ampla e variada obra, mais a súa importancia vai alén das páxinas que nos deixou. En efecto, se tiveramos que subliñar un aspecto da súa vida, destacariamos o seu labor de propagandista, de divulgador da cultura en todos os sentidos; de achegar a súa obra, e a doutros, ao pobo. Esta fasquía de Cuadrado como dinamizador cultural é a que máis destaca no libro que recensionamos. O seu autor, Antonio Manuel Chaves Cuiñas (Cambados, 1959), coñeceu persoalmente e tratou durante moitos anos a Cuadrado, cuestión que se reflicte acotío nas páxinas desta biografía, por veces haxiografía.

Arturo Cuadrado Moure naceu en Denia, cidade da provincia de Alacante a onde emigrara seu pai (de orixe castelá) e súa nai (natural de Santiago de Compostela). En Denia residiría até 1918, nese ano o andazo de gripe segaría a vida de seu pai e un irmán maior, motivando asemade a marcha da familia á terra natal de súa nai. O libro estruturase arredor de pequenos capítulos, nos cales o autor profundiza no labor de Cuadrado a prol da cultura galega. Malia que o autor non fai unha agrupación destes pequenos episodios, poderiamos observar nidiamente neste libro tres grandes etapas. En primeiro lugar, a etapa que vai até a Guerra Civil, ocupa a parte máis extensa do libro e nela atopamos a Cuadrado como iniciador de multiplas empresas culturais na cidade de Compostela. Neste senso, cómpre destacar a súa participación na creación dos xornais El País Gallego e Don Claro, entre outras publicacións periódicas. Ora ben, se hai un elemento recorrente ao longo de todo o volume ese é Resol. En efecto, estamos diante dunha das iniciativas culturais máis sobranceiras de Arturo Cuadrado. A publicación desde 1932 da folla Resol contribuíu notabelmente á difusión da poesía e ao coñecemento dos principais autores do momento, xa fosen galegos, españois ou estranxeiros. Ao traballo citado habería que engadir o seu labor como editor (no selos Niké ou Resol), a difusión da cultura entre o pobo a través do Comité de Cooperación Intelectual (1932) ou o seu papel de activista republicano e loitador pola autonomía de Galiza.

O comezo da Guerra Civil -segunda etapa deste libro- sorprendeu a Arturo Cuadrado en Madrid, como membro da comisión encargada de facer entrega do Estatuto galego ás Cortes da República. Malia o conflito, o labor cultural de Cuadrado non decae. Así, participará de xeito activo na propaganda cultural do exército republicano. Á súa colaboración en diversos xornais súmase tamén a publicación dun libro de poemas: ¡Aviones! Poemas de la guerra (1937). De todo o labor levado a cabo por Cuadrado nesta época, quere o autor destacar especialmente a súa participación na edición do libro de Pablo Neruda España en el corazón (1937). Deste xeito, son particularmente interesantes as páxinas nas que o autor recrea a edición deste poemario en pleno conflito bélico.

A derrota republicana levou a Cuadrado ao exilio na Arxentina, comezando a terceira e definitiva etapa deste libro. En Bos Aires o seu activismo cultural non desaparece, senón que se fai aínda máis intenso. Neste senso, debemos subliñar a importancia do triunvirato que formou con Luis Seoane e Lorenzo Varela na creación de varios proxectos culturais. Sen dúbida, o labor destes tres homes a prol do libro galego na Arxentina foi fundamental. Este labor levouse a cabo a través da creación de editoras, entre as que son exemplos sobranceiros a Editorial Nova (1942) ou a Editorial Botalla al Mar (1947). Igualmente, a estes tres homes debeuse a publicación da revista Correo Literario, que sae á rúa entre 1943 e 1945 ao longo de corenta números. Na etapa americana Cuadrado seguiu a ter unha intensa colaboración en todo tipo de publicacións periódicas, destacando tamén a súa etapa como director da revista Galicia, órgano da Federación de Sociedades Gallegas. E, por suposto, a poesía. Na etapa do exilio Cuadrado deu ao prelo os seus máis importantes poemarios, entre os que podemos destacar: Soledad imposible (1952), Canción para mi caballo muerto (1963) e Ola indecisa (1970). Todo este traballo cultural fai de Cuadrado un dos principais publicistas do exilio galego na Arxentina. No país austral finou en 1998, non sen antes ter realizado varias visitas a Galiza.

Constitúe un acerto do autor o feito de intercalar ao longo do volume o que denomina “ensueños de Arturo Cuadrado”, baixo este epígrafe Chaves Cuiñas recrea a un Arturo Cuadrado en primeira persoa, falándolle ao lector das súas principais actividades culturais. No haber do autor están tamén o grande número de ilutracións que contén o volume. Non obstante, constitúe unha eiva deste libro a ausencia de citas e referencias de moitos documentos que o autor intercala no texto, que deixan ao lector na dúbida sobre a procedencia destes orixinais. Por outra parte, cremos que na primeira etapa do libro o autor abusa na reprodución das colaboracións de Cuadrado en El Pueblo Gallego, chegando nalgunhas ocasións até o anecdótico. Finalmente, consideramos un exceso o papel de vingador que o autor asome neste libro, cargando contra aqueles que denigraron a Cuadrado. Neste senso, destaca especialmente a teima que autor parece ter cara aos nacionalistas galegos, denostados en varias pasaxes do libro por presuntas ofensas a Cuadrado.

En suma, velaquí unha obra que contribúe ao pago da inmensa débeda que temos cos nosos exiliados. Neste recuperar da memoria non podemos deixar de louvar o traballo editorial de Ediciós do Castro, que desde hai ben tempo vén ofrecéndonos textos sobre a nosa emigración e exilio, xa sexa a través de recopilacións de textos, epistolarios ou, como é o caso, por medio de biografías como a de Arturo Cuadrado, un dos moitos galegos que fixo Galiza en América.

Resol de ensueños para Arturo Cuadrado
Chaves Cuiñas, Antonio Manuel
Sada-A Coruña: Ediciós do Castro, 2004, 448 páxinas

Recensión publicada na revista Estudos Migratorios. RevistaGalega de Análise das Migracións, Vol. I, nº 1 (2008), pp. 311-313.

09/03/17

RECUPERANDO LECTURAS: O UNIVERSO GALEGO DE JULIO CORTÁZAR

Francisco X. Fernández Naval publicou en 2006 un libro sobre a influencia dos galegos exiliados na Arxentina na obra de Julio Cortázar. O volume non só achega datos sobre a participación deste escritor nas empresas culturais dos exiliados, senón tamén sobre o inmenso labor desenvolvido polos desterrados galegos nas terras do Plata. Fernández Naval é un gran coñecedor da conexión galega de Julio Cortárzar. Á obra que recuperamos hoxe engadiríase en 2014 o volume O soño galego de Julio Cortázar, tamén na editora ourensá Linteo.

* * *

Con frecuencia adoitamos enxergar a emigración e o exilio como se se tratara dunha burbulla. Os emigrantes e exiliados, inseridos nas sociedades de acollida, tan só son valorados polas súas ocupacións profesionais ou polo asociacionismo étnico. Non obstante, que acontece co vivir cotián? Que hai alén dos traballos e da actividade societaria? Exiliados e emigrantes eran impermeábeis ao acontecer diario da Habana e de Bos Aires? Afortunadamente, xa sabemos moito da inserción laboral dos emigrantes galegos nas sociedades americanas, tamén do potente movemento societario e da súa influencia na sociedade galega. Ora ben, son máis raras as obras que investigan a influencia dos emigrantes nos países de acollida. A paliar esta eiva contribúe de xeito notábel o libro que imos comentar. Trátase da obra de Francisco X. Fernández Naval Respirar polo idioma (os galegos e Julio Cortázar). As páxinas deste libro infórmannos non só da importancia dos galegos na obra literaria de Julio Cortázar, senón –e isto é o importante– das múltiplas empresas culturais levadas a cabo polos emigrantes e exiliados galegos en Bos Aires; actividades que contribuíron en gran medida ao pulo cultural arxentino do século XX. De máis está dicir que Julio Cortázar foi protagonista sobranceiro desas empresas culturais.

O inicial período creativo de Julio Cortázar coincidiu coa chegada a Bos Aires dos exiliados galegos, que viñan fuxindo da guerra e da represión en España. Entre eses exiliados había un bo número de intelectuais, que non tardaron en ocupar un lugar principal na vida cultural arxentina. Entre estes desterrados galegos e Julio Cortázar xurdiu de inmediato unha ósmose que daría importantes froitos culturais. A relación de Cortázar cos exiliados galegos amósanos o gran labor cultural levado a cabo por estes no país de acollida. En efecto, nas páxinas do libro de Fernández Naval podemos comprobar a relación de Cortázar con Arturo Cuadrado ou con Lorenzo Varela, que non dubidaron en convidar ao autor arxentino a colaborar nas revistas literarias que crearon en Bos Aires. Podemos destacar, neste senso, o labor de crítica literaria que desenvolveu Cortázar na revista Cabalgata, grazas ao convite realizado por Lorenzo Varela. Porén, a brillante creación literaria de Julio Cortázar tamén tería unha importante presenza nestas revistas literarias. Así, como exemplo, podemos sinalar a publicación do relato “Bruja”, que saíu no número dezanove da revista Correo Literario, que tiña como directores a tres homes chave do exilio galego: Arturo Cuadrado, Lorenzo Varela e Luís Seoane. Deste xeito podemos comprobar como o labor cultural do exilio galego contribuíu á difusión da obra literaria de Julio Cortázar. Varios son os retratos que Luis Seoane realizou do autor de Rayuela, un dos cales, por certo, ilustra a portada do libro que comentamos.

No entanto, Cortázar non só participou nestas empresas culturais, senón que se integrou de xeito activo no ambiente cultural, no fervedoiro de ideas e proxectos, xerado tras a chegada dos exiliados galegos á capital arxentina. Se cadra, o mellor exemplo desa adopción de Cortázar polos exiliados é a súa participación na mítica tertulia do café Tortoni, a onde chega, segundo información de Fernández Naval, grazas ao escultor Lorenzo Domínguez. Nesta tertulia coñecería Cortázar a Rafael Dieste co cal non só mantería relación en Bos Aires, senón tamén na súa etapa en París. Por outra parte, o autor deste libro teima en atopar unha similitude na teoría do conto entre Dieste e Cortázar, polo que as mutuas influencias irían alén do persoal para chegar á creación literaria.

Porén, non son os comentados os únicos galegos que tiveron unha estreita relación con Julio Cortázar. En efecto, comprobamos como Cortázar mantivo unha numerosa relación epistolar co editor Francisco Porrúa, da Editorial Sudamericana. O libreiro Francisco Gil foi amigo, non só de Cortázar, senón da maioría dos escritores arxentinos que pasaron pola súa libraría. A nómina aínda é máis grande: Antonio Pérez Prado, José Ángel Valente, Ramón Chao ou Leopoldo Nóvoa completarían as relacións galegas de Cortázar. Cómpre non esquecer, polo que toca ao ámbito das relacións persoais, que o noso escritor casou con Aurora Bernárdez, arxentina filla de galegos, así como irmá do poeta Francisco Luis Bernárdez.

A posición, tan destacada, dos emigrantes e exiliados galegos na vida de Julio Cortázar non podía deixar de manifestarse na súa obra. En efecto, neste libro analízase a presenza da emigración galega na obra de Cortázar, ao tempo que se pasa revista aos principais personaxes galegos da obra deste escritor. Atopámonos, xa que logo, con don Galo Porriño, un dos protagonistas das novela Los Premios; segundo Fernández Naval: “O personaxe de Galo Porriño demostra un coñecemento profundo dos arquetipos da sociedade galega, ou de sociedades como a galega, por parte de Julio Cortázar” (p. 177). Xunto ao anterior, nas páxinas desta obra aparécenos tamén Curro, o galego propietario do local onde se atopan os personaxes de 62 Modelo para armar.

Julio Cortázar na Ponte da Ramallosa (Val Miñor) 1957
Pero, aínda máis, o profundo coñecemento que Cortázar tiña dos galegos emigrados a Bos Aires chegaba mesmo á lingua que lles era propia. Así, o galego non era unha lingua estraña para el, tal e como indica o autor do libro, que insiste en que o galego era o idioma polo que respiraban os galegos da infancia e da adolescencia de Cortázar: “Respirar polo idioma. Idioma necesario coma o aire (…)  Galegos que cantan entre os fumes que non son néboa, só traballo que lles permite alimentar o soño do regreso e, mentres chega o día, o idioma como aire” (p. 160-161). Non é esta unha percepción da saudade, a palabra máis veces repetida nas tertulias dos seus amigos galegos? Un sentimento tan propio de Galiza que non se lle escapou ao gran autor arxentino.

En definitiva, neste libro Julio Cortázar convértese nun privilexiado medio para coñecer o labor cultural dos exiliados galegos. Da importancia destas actividades non pode haber mellor exemplo que a relevancia dunha figura como a de Julio Cortázar, a quen os desterrados galegos abriron as páxinas das súas revistas. Isto suxírenos, para rematar, unha reflexión: Galiza perdeu en 1936, entre outras cousas, a calidade humana e profesional duns intelectuais que foron dar o mellor de si a outras terras, e, aínda que a bagaxe do exilio tamén nos pertence, non deixa de ser triste que todo ese labor non puidera desenvolverse no propio país. O que pasou unha vez, que non volva repetirse.

Respirar polo idioma (os galegos e Julio Cortázar)
Fernández Naval, Francisco X.
Ourense: Linteo, 2006, 211 páxinas

Recensión publicada na revista Estudos Migratorios. Revista Galega de Análise das Migracións, vol. I, nº 2, 2008, pp. 231-233.

28/02/17

RECUPERANDO LECTURAS: ESTATUTO GALEGO CON OLLOS PORTUGUESES

Desde a creación das Irmandades da Fala en 1916 as relacións culturais entre Galiza e Portugal aumentaron de xeito considerábel. Tamén o fixo o interese das elites culturais do país veciño verbo do acontecer político de Galiza, como por exemplo o proceso estatutario da II República. Deste tema trata o libro que recuperamos hoxe, que analiza o seguimento que os xornais portugueses fixeron do Estatuto galego ao longo do período republicano, ao tempo que achega un importante anexo documental sobre o impacto do Estatuto na prensa portuguesa. A obra foi publicada en 2007 pola Casa Museu de Monção (Universidade do Minho).

                                                                       * * *

Sempre é interesante saber como nos ven os demais, pois aparecen perspectivas diferentes, modos de ver as cousas que escapan da nosa visión de axentes implicados. Por iso saudamos a aparición deste libro de Norberto Ferreira sobre a autonomía galega na prensa portuguesa. Alén do tema concreto que analiza esta obra, debemos felicitarnos tamén por un volume que estuda as relacións entre Galiza e Portugal, tema necesitado de moitos traballos e achegas. Xa que logo, este libro vén cubrir un baleiro na historiografía galega, polo que, agardamos, teña moitos continuadores e seguidores.

O libro de Norberto Ferreira estrutúrase en dúas partes ben diferenciadas. O ensaio propiamente dito sobre o proceso autonómico galego durante a Segunda República, visto á luz da prensa periódica portuguesa, e un amplo anexo documental onde o autor reproduce integramente textos que analiza na primeira parte do seu libro. Enganariámonos ao considerar esta segunda parte como menor, como un simple complemento da primeira. Polo contra, os textos recollidos neste anexo son dun grande valor documental. Estamos, pois, diante dunha útil ferramenta posta a disposición doutros estudosos.

Un libro destas características non pode deixar de tratar dous temas. En primeiro lugar, as relacións históricas entre Portugal e España. Neste senso debemos afirmar que a proclamación da República en España non supuxo unha aproximación entre os dous países ibéricos. En principio, o triunfo do republicanismo en España podería facer pensar que ideas como o federalismo ou o iberismo, que tiñan as súas orixes e precedentes no século XIX, ían agromar de novo. E, no entanto, non foi así. O réxime ditatorial portugués viu a República española como un elemento desestabilizador, como unha ameaza á súa propia supervivencia. Acontecía deste xeito pola vertente esquerdista do novo réxime español. Así, para os dirixentes da ditadura portuguesa o iberismo era sinónimo de masonaría, anticlericalismo e inestabilidade, ideas que combatían. Por outra parte, o apoio das novas autoridades da República española aos exiliados portugueses facía imposíbel calquera aproximación entre os dous países. Xa que logo, as proclamas para unha federación ibérica atoparon no réxime portugués unha forte reacción nacionalista. A segunda das características ás que faciamos referencia ao comezo deste parágrafo son as relacións entre Galiza e Portugal e os vínculos entre os dous países. Afirma o autor que eses vínculos eran defendidos polas elites intelectuais de ambas beiras do Miño. É de destacar a análise daqueles intelectuais portugueses que escribiron sobre a identidade común na prensa portuguesa, son os casos de Júlio Dantas, Gastão Sousa Dias, Rodrigues Lapa, Ribeiro Carvalho ou Armando Marques Guedes.

Ora ben, se as semellanzas étnicas entre Galiza e Portugal estaban claras, outra cousa era o apoio das autoridades portuguesas ao proceso autonómico galego. Desta forma, podemos dicir que o interese da prensa portuguesa pola cuestión autonómica galega estivo determinado polas relacións que se mantiñan co novo poder republicano en España. Así, a autonomía galega interesaba na medida en que debilitaba ou fortalecía –como desexaban respectivamente a Ditadura portuguesa e a oposición– a Segunda República. E esta será tamén a posición que adopten os xornais portugueses dependendo da súa tendencia política. Desta forma, xornais da Ditadura como Diário da Manhã, O Século ou A Voz defendían a autonomía galega porque coidaban que así debilitarían o goberno republicano de Madrid. Ao mesmo tempo, outros xornais portugueses, como O Primeiro de Janeiro, República ou Diário de Lisboa tamén apoiaban o Estatuto galego, pero en base a ser unha conquista democrática que atacaba o tradicional centralismo castelán. As boas relacións de Salazar cos gobernos radical-cedistas (que se opuñan aos Estatutos) levou a que as autoridades portuguesas esqueceran significativamente a autonomía galega. Así as cousas, podemos afirmar que para os xornais portugueses o Estatuto galego era unha peza máis das difíciles relacións que se mantiñan con España. Por outra parte, nos momentos de crise do goberno portugués, a cuestión galega quedaba reducida a unhas poucas liñas, cando non desaparecía completamente.

Nos comezos da Segunda República é cando podemos atopar un maior volume de noticias sobre a “questão da Galiza”, tal e como o Diário da Manhã denominou o problema da autonomía galega. Así, a prensa portuguesa non se achegou só aos primeiros traballos autonomistas, senón que mesmo analizou os antecedentes do nacionalismo galego. Os xornais portugueses escribiron sobre a asemblea nacionalista de 1918, o Seminario de Estudos Galegos (fundado en 1923), os mitins na honra dos mártires de Carral, a constitución do Partigo Galeguista... Por outra parte, no que toca ao Estatuto galego, o xornal O Comércio do Porto ofreceu a través das súas páxinas un amplo resumo dos debates da asemblea autonomista do 4 de xuño de 1931, que tivo lugar na Coruña. Do mesmo xeito, o xornal lisboeta O Século reproduciu integramente o anteproxecto de Estatuto do Seminario de Estudos Galegos, este mesmo diario daría ampla cobertura á asemblea dos concellos galegos en decembro de 1932. Outro sinal que amosa a importancia do Estatuto galego para a prensa portuguesa son as entrevistas realizadas a políticos galegos. Otero Pedrayo, Villar Ponte ou Castelao foron entrevistados polo Diário de Lisboa, mentres que as declaracións de Basilio Álvarez aparecía n’O Comercio do Porto. Grande repercusión mediática tiveron en Portugal as palabras de Otero Pedrayo nas que afirmaba que Galiza podería ollar cara á Portugal de non atopar acubillo nunha España federativa.

No período do Bienio Negro achamos un menor volume de noticias sobre a cuestión autonómica galega. Ora ben, se ben é certo que o tema do Estatuto tivo pouco eco nestes anos, tamén o é que nesta mesma época as relacións culturais entre Galiza e Portugal recibiron un pulo significativo. Detense Norberto Ferreira nos principais fitos desas relacións, tales como o número dedicado a Galiza na destacada revista portuguesa Seara Nova, a embaixada galega na Exposición Colonial do Porto e, sobre todo, a Semana Cultural Galega, que tivo lugar no Porto entre o 31 de marzo e o 2 de abril de 1935. Os xornais do Porto levaron ás súas primeiras páxinas a celebración da Semana Galega, destacando neste senso O Primeiro de Janeiro. Nestas xornadas tivo unha participación moi relevante o Seminario de Estudos Galegos, depositario para a intelectualidade portuguesa das esencias do pobo galego. Non obstante, a celebración da Semana Galega, como a cuestión do Estatuto, tamén depende das perspectivas. Así, estas xornadas encadrábanse nas coordenadas ideolóxicas do salazarismo, coa promoción das “políticas do espírito”, que unían aos pobos; ora ben, moitos dos participantes galegos situábanse nas antípodas do Estado Novo. Non había contradición, só diferente intencionalidade.

A paulatina polarización política española, e o vencello do Estatuto galego ás esquerdas, tamén tivo a súa influencia na prensa portuguesa, sobre todo na da dereita, que pasou a velo como un factor de inestabilidade. Así, a maioría da prensa portuguesa non ofreceu unha ampla cobertura do plebiscito e da campaña de propaganda que o precedeu. Só Augusto Casimiro (un dos fundadores da Renascença Portuguesa) na revista A Águia e Rodríguez Lapa no semanario O Diabo difundidon a importancia do proceso.

Este libro aporta unha visión diferente sobre o o Estatuto galego durante a Segunda República. Acostumados como estamos a velo só en perspectiva galega, esta obra constitúe unha importante achega. Ademais de comprobar como nos ven outros ollos, o volume permite unha visión internacional sobre a autonomía galega. Sexan benvidos libros deste estilo.

A autonomía galega na imprensa periódica portuguesa (1931-1936)
Norberto Ferreira da Cunha
Casa Museu de Monção / Universidade do Minho, 2007, 278 páxinas.

Publicado na revista Grial, nº 176, outubro-decembro 2007, p. 93-95.