07/06/19

NA PROCURA DOS REPRESORES

Nunha entrevista no xornal Sermos Galiza (330, 17/01/2019) a escritora Susana S. Aríns declaraba: «Tratei de fazer o que era quase um ato de justiça poética, sacar do anonimato ao tio Manuel, que é algo que boto muito de menos na literatura histórica sobre a guerra: não encontramos os sujeitos repressores, encontramos as vítimas, mas quase nunca se rompe o anonimato das pessoas que executaram a repressão. E penso que era necessário e que eram horas». En efecto, pondo o foco nas vítimas, a historiografía deixou nunha nebulosa aos represores, manténdoos no anonimato. A pesada lousa dos condicionantes da Transición. Porén, timidamente, van aparecendo obras de investigación histórica que tentan botar luz sobre quen eran os represores. Precisamente foi Sermos Galiza quen propiciou o volume colectivo Os nomes do terror (2017), que avanzaba na liña comentada. Vén de aparecer outra proposta colectiva, editada polos profesores da Universidade de Santiago de Compostela Lourenzo Fernández Prieto e Antonio Míguez Macho, que baixo o título de Golpistas e verdugos de 1936. Historia dun pasado incómodo, xunta varios traballos de investigación, a maior parte deles elaborados por xoves historiadores/as.

Os primeiros en sufrir a represión dos sublevados foron os militares que permaneceron fieis ao Goberno republicano. Xa que logo, por aí debe comezar o estudo dos represores. Os editores deste volume analizan o proceso que levou á morte de Antonio Azarola, contraalmirante da Armada e xefe do Arsenal de Ferrol. Efectivamente, a singularidade deste “xuízo” vén determinada polo seu carácter de pioneiro, de sentar as bases dos posteriores procesos por rebelión militar contra os valedores da causa republicana: «Pódese dicir que na causa de Azarola están inscritos e escritos os procesos e as condenas que sufriron centos de persoas nos meses seguintes...» (p. 60).

O traballo que asina Conchi López Sánchez procura identificar as actitudes sociais cara á violencia, definindo categorías a través do estudo de casos nos concellos de Betanzos, Bueu e Monforte de Lemos. Unha das conclusións máis relevantes deste traballo, polo que á celebración dos xuízos se refire, é a implicación na violencia que os verdugos procuraban nas testemuñas. As declaracións buscaban máis unha implicación social na violencia que dilucidar as causas.

A través do estudo do caso de Santiago de Compostela, Rafael García Ferreira advírtenos que os comportamento dos verdugos son complexos, e non se guían polo que a lóxica podería indicar. Así, se ben é certo que se actuou con rapidez contra os membros do Comité de Defensa da República, fusilados en decembro de 1936, o estudo da depuración dos empregados municipais indica que, mentres que os verdugos foron implacábeis nalgúns casos, noutros permitiron seguir nos seus postos a funcionarios con igual grao de “culpabilidade”. Outro tanto se pode deducir da análise dos empregados dos cárceres municipais, cuxa selección foi determinada pola experiencia dentro do sistema penal e non polo colaboracionismo na acción violenta.

Varias son as conclusións que cómpre subliñar do traballo de Xabier Buxeiro, que estuda aos represores no ámbito municipal de Ribadeo. En primeiro lugar, racha este investigador coa idea, comunmente aceptada, de que os paseos foron un tipo de violencia incontrolada. Polo contrario, vén demostrar que todos os paseados en Ribadeo foron sacados do depósito municipal, isto é, foron asasinados co consentimento das autoridades militares. En segundo lugar, como consecuencia do anterior, debe abrirse o abano dos represores: «...é preciso comezar a análise sinalando a responsabilidade das persoas encargadas dos citados cárceres, que lles abriron as portas aos asasinos» (p. 196). En terceiro lugar, foron as autoridades, sobre todo as militares, as principais responsábeis da represión, pode considerarse que a colaboración da xente corrente tivo unha importancia secundaria para a obtención de condenas nos procesos xudiciais abertos tras o golpe de Estado.

Aldara Cidrás realiza un estudo pormenorizado dos xuízos levados a cabo na cidade de Pontevedra. Como indica esta autora, estes procesos xudiciais foron unha parodia, cun resultado decidido de antemán, o que non quere dicir que os xuízos levados a cabo polos golpistas non tiveron unha funcionalidade. Así, cales eran os propósitos buscados cos procesos xudiciais? Para Cidrás eran basicamente tres: a lexitimación da nova orde golpista, a normalización da violencia e a inclusión de novos grupos sociais na maquinaria do terror. Este último é o que nos parece máis importante. Seguindo o ronsel do traballo xa mencionado de Conchi López, o caso de Pontevedra vén demostrar que coa participación nos xuízos os golpistas pretenderon facer partícipes da violencia social á amplas camadas sociais, é dicir, procuraron a construción dunha culpabilidade colectiva que, ao tempo que afirmase as súas posicións, tamén axudase a ocultalos e agochalos detrás da colectividade. Un sentimento de culpabilidade colectiva que non se restrinxiu só aos momentos posteriores ao golpe militar: «Moi ao contrario, este esténdese durante toda a ditadura, a transición e democracia (...) O seu maior éxito? A Lei de Amnistía de 1977» (p. 274).

A procura dos represores na fonte oral é a principal misión do traballo de Judith Carbajo. En efecto, até hai ben pouco os arquivos que recollían testemuños orais –Historga o principal deles– tan só foron empregados para o coñecemento das vítimas da represión. Unha nova lectura destas fontes, realizada por este investigadora, vén reafirmar as conclusións ás que chegan o resto dos participantes neste libro. Isto é: a responsabilidade final dos militares na represión, a consideración de parte dos represores (os perpetradores directos) como xentes de mala vida, situados á marxe da xustiza antes do Golpe militar ou as motivacións persoais nos executores da violencia, podendo sinalar nestes casos un liderado familiar na execución da represión.

O derradeiro traballo incluído neste libro é de especial interese, pois está dedicado a pescudar en que lugar quedaron os represores nos momentos iniciais de reivindicación das vítimas, é dicir, nos primeiros anos da Transición. A autora, Iria Morgade, sinala que o perdón e a ausencia de desexo de vinganza foron os trazos máis destacados das primeiras homenaxes dedicadas ás vítimas, situando aos represores nun anonimato colectivo. Paradoxalmente, o protagonismo das vítimas mantivo ocultos os nomes dos seus verdugos. Pregúntase esta investigadora por que mudou o paradigma, por que nos últimos anos si houbo un desexo de pór nome aos responsábeis da represión. A resposta está nos límites que os poderes políticos e xudiciais puxeron aos desexos de xustiza e reparación. Así, a promulgación da coñecida como Lei de Memoria Histórica en 2007 deu esperanzas aos familiares das vítimas nas súas xustas reivindicacións, «para finalmente distinguir no Estado español os resortes procedentes do franquismo que facían imposible o cumprimento das súas demandas» (p. 428). Foi por esa razón que os valedores do movemento memorialístico entenderon que, para unha axeitada atención ás vítimas, cumpría por fin sacar aos verdugos da escuridade onde permanecían.

Estamos, xa que logo, diante dun volume que pretende abrir novos vieiros, até o momento inexplorados, no estudo da Guerra Civil en Galiza. A maioría dos autores deste volume son historiadores e historiadoras novas que están comezando a súa xeira investigadora, polo que cómpre agardar que o monte que agora comeza a rozarse deixe paso a unha agra aberta, que poña os focos sobre os responsábeis de tanta morte e tanta dor. Para o cal, ademais da pericia investigadora, cómpre tamén unha gran dose de afouteza, tronzando vellas inercias impostas precisamente polos represores ocultos na néboa do tempo.

Golpistas e verdugos de 1936. Historia dun pasado incómodo
Lourenzo Fernández Prieto / Antonio Míguez Macho (Eds.)
Editorial Galaxia, 2018, 458 páxinas

Recensión publicada na revista Grial nº 221, xaneiro-marzo de 2019, p. 77-79

15/02/19

O FIRME COMPROMISO DA EMIGRACIÓN GALEGA

As achegas da emigración foron fundamentais na Galiza contemporánea. A emigración galega a América foi un fenómeno de tanta importancia que afectou ao devir do país en moitos e variados aspectos. En efecto, non hai movemento social ou político actuante na Galiza do século XX que non puxera os seus ollos nas colonias galegas emigradas en América, ben para espallar con éxito a súa mensaxe, ben para procurar apoios –basicamente económicos– para a súa causa. As máis das veces a solidariedade da emigración foi un fenómeno colectivo, canalizado a través de innumerábeis asociacións que sementaron Galiza de escolas, obras públicas e un xeito novidoso de entender a sociedade e as relacións entre as persoas.

Agora ben, en non poucas ocasións tamén se manifestaron as individualidades. Referímonos ao indiano enriquecido que dedica parte do seu capital a mellorar as condicións de vida dos seus antigos veciños. As achegas destes persoeiros manifestáronse de moi diferentes formas, de tal xeito que o galeguismo político tampouco foi alleo ás doazóns de destacadas personalidades emigradas. É neste senso como debemos entender a figura de Perfecto López, a quen Xosé María Rei Lema dedica unha completa biografía publicada pola Editorial Galaxia. Segue esta obra o ronsel doutras publicadas por esta mesma editora, dedicadas á lembranza de grandes figuras da emigración galega en América. Son de destacar así as obras de Manuel Losa Catro historias de emigrantes (2009) e A Galicia de Montevideo. Unha biografía de Xesús Canabal, 1897-1985 (2010), as dúas na colección “Memoria”.

Nos comezos a historia de Perfecto López é a de moitos emigrantes. De orixes humildes, o noso protagonista naceu en 1904 en Vimianzo. Á pobreza da súa infancia engadíuselle tamén a marca social de ser fillo de solteira –como antes fora súa mai–, algo que quedou rexistrado de por vida no seu único apelido. Con cartos emprestados Perfecto López mercou a pasaxe que o levou a Bos Aires en 1922, onde se dedicou á profesión de taxista. Tras un breve regreso en 1931, Perfecto instálase definitivamente na capital arxentina. Primeiro en sociedade e máis tarde en solitario, o vimiancés foi un sobranceiro representante de marcas automobilísticas norteamericanas, acadando unha moi notábel posición e unha destacada fortuna.

Si, Perfecto López chegou a ser un home moi rico, e case desde o comezo vai dedicar parte desa riqueza a todo o que tiña que ver con Galiza e co galeguismo. As inquedanzas sociais espertaron nel co comezo da Guerra Civil e coa axuda organizada en Bos Aires para defender o bando republicano. Mais, foi coa chegada a Bos Aires de Castelao o 18 de xullo de 1940 que virou nun decidido valedor do galeguismo. Desde ese día amosaría un firme compromiso galeguista que xa non abandonaría até a súa morte en 1970, dedicando tempo e diñeiro á causa de Galiza. Perfecto López, xunto con outros destacados membros da colectividade galega como Manuel Puente, Xosé Abraira, Rodolfo Prada... apareceron sempre como financiadores de variadas iniciativas que tiñan por denominador común Galiza e a súa cultura. Nas páxinas do libro que comentamos podemos comprobar como estes homes –e Perfecto sempre entre eles– achegaron os seus capitais para financiar todo tipo de actividades culturais e políticas, a comezar pola liberación de Castelao, para que o guieiro puidera dedicar todo o seu tempo ás actividades políticas. Entre as iniciativas de calado que puideron frutificar grazas á financiación de Perfecto López cómpre destacar o labor da Editorial Citania, impulsada por Luís Seoane, nesta editora publicaría Eduardo Blanco Amor a súa novela A esmorga en 1959. Nesta mesma liña, Perfecto tamén figurou entre os accionistas iniciais da Editorial Galaxia, polo que as súas doazóns non se restrinxiron só á colonia galega de Bos Aires, senón que chegaron tamén a Galiza. Con razón, en xuño de 1959 o deputado Ramón Suárez Picallo escribía a Ramón Piñeiro, nunha carta reproducida neste libro, “Eu coñezo galeguistas (...) ós que lles costa tanto a Patria como o sostén dos seus fogares, en diñeiro, aparte de traballo e esforzo persoal” (p. 111). Non hai dúbida de que o nome de Perfecto López debe figurar na nómina deses homes comprometidos con Galiza desde a emigración americana.

Porén, ademais das achegas económicas Perfecto López dedicou moito tempo as actividades societarias. En efecto, case desde a súa chegada a Bos Aires foi membro da Asociación Benéfica y Cultural (ABC) del Partido de Corcubión, onde ocuparía tamén destacados postos de responsabilidade na súa directiva, sendo un decidido impulsor da revista Alborada, órgano de expresión desta sociedade. Tamén debemos destacar a súa actuación dentro da principal institución mutualista dos galegos e das galegas de Bos Aires: o Centro Gallego, sendo membro da agrupación Unión Gallega. Por outra parte, cando nos anos corenta se crean os centros provinciais Perfecto López farase socio de todos eles, sendo tamén directivo social dos mesmos, unha nova mostra do seu compromiso con Galiza.

As frecuentes viaxes a Galiza posibilitaron que Perfecto López cumprise outra importante misión para o galeguismo. En palabras do autor deste libro: “Perfecto vai ser a partir de aquí, mercé ás súas constantes viaxes, a perfecta «andoriña» entre as dúas partes do Atlántico. El traerá e levará correspondencia, libros e outros obxectos que enviaban as elites galeguistas das dúas beiras, sendo portador, polo tanto, de documentos de extraordinaria importancia, tanto a nivel político como cultural” (p. 81-82). Este labor de mensaxeiro cobrou especial relevancia en dúas ocasións. Perfecto López foi o encargado de levar a Bos Aires a terra galega que se depositaría no cadaleito de Castelao. Anos máis tarde cumpriría idéntica misión ao trasladar á Arxentina os manuscritos da Historia de Galiza, dirixida por Ramón Otero Pedrayo, e que financiaba en Bos Aires Manuel Puente. A Perfecto López tamén se lle encomendou levar a Bos Aires o informe crítico elaborado polos galeguistas do interior, que emendaba a estratexia seguida polos galeguistas do exilio. Este texto foille entregado nunha transcendental reunión que tivo lugar o 14 de setembro de 1958.

Tras a lectura deste libro fica claro o compromiso de Perfecto López con Galiza, tanto polas súas achegas económicas como polo tempo dedicado a moitas tarefas de extensión cultural. Un compromiso que abrangue ao seu fillo, Perfecto López Romero, do que tamén se nos fala deste libro, pois foi un destacado membro a Asociación Argentina de Hijos de Gallegos. Xa que logo, estamos perante un exemplo máis da importancia que a emigración tivo para o devir da Galiza contemporánea. Agardamos que con libros coma este se poida mudar a imaxe que a emigración galega segue a ter na Galiza actual: dun proceso negativo a unha oportunidade real; mesmo para o galeguismo que, malia ser moi beneficiado polas achegas da emigración –este libro é un novo testemuño–, aínda hoxe non se librou desa visión distorsionada da emigración galega a América.

Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal
Xosé María Rei Lema
Editorial Galaxia, 2018, 196 páxinas

Recensión publicada na revista Grial nº 220, outubro-decembro de 2018, p. 85-87.

14/09/18

CANDO GALIZA TIVO PREFECTURAS

Xosé I, óleo de François Gérad (c. 1808)

Historicamente os leitos fluviais foron un elemento idóneo para servir de fronteira, ben entre países, ben nas divisións interiores. Seguindo o modelo da Administración napoleónica, os ríos resultaron tamén útiles como denominación dos novos departamentos da monarquía centralizada. Tamén en España, durante o efémero goberno de Xosé I, se vai tentar levar adiante unha división en departamentos que se miraba no espello francés.

A crise acontecida en 1808 coa invasión das tropas napoleónicas alterou notabelmente a vida de Galiza. Dende o punto de vista administrativo, a relativa autonomía da que gozou a periferia durante o Antigo Réxime vai ser substituída por unha tentativa firme de centralización. En efecto, tanto os programas de goberno dos liberais españois, como os executivos do rei Xosé I, van tentar someter os territorios a un efectivo control. Dende un comezo se advertiu que, na procura do ideal centralizador, a diversidade existente na división territorial tiña que ser modificada por unha nova división máis racional, quen de dar acubillo ás autoridades nomeadas dende o goberno central[1].

Ao falar da proposta afrancesada de división provincial convén tamén mencionar o alto funcionario que se ía situar á fronte das novas provincias: referímonos por suposto ao prefecto, unha copia máis do modelo francés, de aí que en moitas ocasións estas provincias sexan denominadas tamén prefecturas. Os grandes departamentos foron fragmentados en subprefecturas, onde tamén había un subprefecto. Finalmente, os municipios, cos alcaldes á súa fronte, culminaban a proposta desta nova Administración local centralista[2]. A título de anécdota debemos mencionar que un dos moitos afrancesados que en 1810 ocuparon subprefecturas, concretamente en Almería, foi Javier de Burgos (1778-1849), que en 1833 sería o ministro que asinaría o decreto de división provincial que aínda perdura nos nosos días[3].

A nova administración xosefina deseñou unha nova división provincial dende o primeiro momento. Xa na Asemblea de Baiona, onde se elaborou a arquitectura institucional do novo réxime, se viu a necesidade dunha reforma territorial, cuxo obxectivo básico sería o esmorecemento dos particularismos periféricos e o centralismo. Nesta liña comezaron a traballar en 1808 dous sobranceiros afrancesados: Juan Antonio Llorente (1756-1823) e Francisco Amorós (1770-1848). O proxecto de Llorente baseábase na equiparación entre a división eclesiástica e a civil, creando deste xeito 15 grandes prefecturas (e arcebispados), que á súa vez se subdividirían en 65 subprefecturas (e bispados). Velaí unha descrición de Galiza baixo as perspectivas da división en prefecturas de Llorente:

Retrato de Juan Antonio Llorente, por Goya
“Llorente asignó en su división a cada Departamento una Universidad, una Audiencia y una Diócesis. En su proyecto se atenía a una división fluvial. Así distribuía a Galicia en estos Departamentos: Tambre (A Coruña), Miño Alto (Lugo), Sil (Orense y Monterrey), Miño Bajo (Vigo)”[4].

Non obstante, maior importancia tivo o proxecto elaborado por Amorós, que en 1808 dividía España en 38 departamentos. Nesta división Galiza ficaba partida en catro prefecturas: Santiago, Ourense, Lugo e Tui. Velaquí o antecedente máis antigo da división de Galiza en catro entidades. Neste proxecto, como en xeral en todos os promovidos pola Administración napoleónica, pretendíase a eliminación das diferenzas étnicas entre os territorios, sendo así máis doado o control político. Debemos de mencionar que o modelo de Francisco Amorós non tivo unha aplicación inmediata, mais si serviu de precedente para a importante división que o goberno de Xosé I tentou en 1810.

En efecto, en abril de 1810, por medio do proxecto elaborado polo matemático José de Lanz (1764-1839), España quedou dividida en 38 departamentos. Cómpre sinalar que a característica máis importante desta división foi a fascinación de Lanz polos límites fluviais, que non só separaban os departamentos entre si, senón que mesmo lles daban nome. En base a esta última característica, o modelo proposto por Lanz sería o máis contrario aos reinos históricos de todos cantos se propuxeron na primeira metade do século XIX.[5] A inmensa maioría das prefecturas españolas levaban nomes de ríos, agás algunhas da costa que eran nomeadas mediante outro accidente xeográfico: os cabos.

Prefecturas galegas de 1810
E como quedaba configurada Galiza na proposta de división departamental? O territorio galego fragmentábase en catro prefecturas, ao tempo que cada unha delas sería dividida en tres subprefecturas. Seguindo o ideario de Lanz, cada unha destas prefecturas tería unha denominación fluvial. Atopabamos, en primeiro lugar, a prefectura do Tambre, con capital na Coruña, que estaría dividida nas subprefecturas de Compostela, Corcubión e A Coruña. En segundo lugar, a prefectura do Miño Alto, con capital en Lugo e coas seguintes subprefecturas: Viveiro, Mondoñedo e Lugo. Cómpre sinalar unha característica desta prefectura: a fronteira co inmediato departamento do Cabo de Peñas (Oviedo) non se estabelecía no río Eo, senón no río Navia. En terceiro lugar, a prefectura do Sil, con capital en Ourense e coas subprefecturas de Monforte, Monterrei e Ourense. Finalmente, en cuarto lugar, a prefectura do Miño Baixo, con capital en Vigo e coas subprefecturas de Tui, Pontevedra e Vigo[6]. O curso do río Ulla facía de fronteira entre a prefectura do Tambre e a do Baixo Miño.

A división en departamentos que acabamos de comentar practicamente non se chegou a implantar, quedando só sobre o papel. As dificultades ocasionadas pola guerra facían moi difícil que os gobernos de Xosé I puideran imporse na periferia, onde eran abertamente contestados. Ora ben, si podemos concederlle a esta división o carácter de antecedente destacado da que sería finalmente imposta polos liberais españois, que fragmentaría Galiza en catro provincias. Así, se prescindimos da denominación fluvial das prefecturas e observamos as capitais (A Coruña, Lugo, Ourense e Vigo[7]) advertimos a que no futuro será a división provincial.

Bibliografía:
- CALERO AMOR, Antonio María: La división provincial de 1833. Bases y antecedentes, Madrid: Instituto de Estudios de Administración Local, 1987.
- BURGUEÑO, Jesús: Geografía política de la España constitucional. La división provincial, Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1996.
- CHAPMAN, Brian: Los prefectos y la Francia provincial, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1959.
- GARCÍA DE ENTERRÍA, Eduardo: Revolución Francesa y Administración contemporánea, Madrid: Taurus, 1972.
- GAY ARMENTEROS, Juan Cristóbal: Política y Administración en Javier de Burgos, Granada: CEMCI, 1993.
- GONZÁLEZ LÓPEZ, Emilio: Entre el Antiguo y el Nuevo Régimen, absolutistas y liberales: el reinado de Fernando VII en Galicia, Sada: Ediciós do Castro, 1981.
- LÓPEZ TABAR, Juan: Los famosos traidores. Los afrancesados durante la crisis del Antiguo Régimen (1808-1833), Madrid: Biblioteca Nueva, 2001.
- MÍGUEZ MACHO, Luís / CARBALLEIRA RIVERA, María Teresa: A provincia a través da Historia, Santiago de Compostela: EGAP, 1997.
- VIDAL BUSTAMANTE, José: “Cuando Vigo fue provincia. Relieve e historia de la ordenación administrativa española”, en El Pueblo Gallego, Vigo, 12 de decembro de 1954, p. 12.
- VIVEIRO MOGO, Prudencio: “A xénese da provincia de Lugo (1812-1833): Estado liberal e división provincial”, en Lvcensia, nº 23, 2001, p. 213-230.


[1] LÓPEZ TABAR, Juan: Los famosos traidores. Los afrancesados durante la crisis del Antiguo Régimen (1808-1833), Madrid: Biblioteca Nueva, 2001, p. 49.

[2] Para os prefectos e para a influencia da Administración francesa en España pódense consultar os seguintes estudos: CHAPMAN, Brian, Los prefectos y la Francia provincial, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1959. GARCÍA DE ENTERRÍA, Eduardo: Revolución Francesa y Administración contemporánea, Madrid: Taurus, 1972.

[3] Javier de Burgos é sinalado como o principal responsábel da división provincial aínda vixente hoxe en España. Non obstante, cómpre afirmar que esta división foi estabelecida pouco tempo despois de chegar Burgos ao Ministerio de Fomento. As orixes da devandita división debemos procuralas nas anteriores épocas de vixencia da Constitución de 1812, sobre todo na división provincial fixada en xaneiro de 1822. Verbo da figura de Javier de Burgos pódese consultar GAY ARMENTEROS, Juan Cristóbal: Política y administración en Javier de Burgos, Granada: CEMCI, 1993.

[4] VIDAL BUSTAMANTE, José: “Cuando Vigo fue provincia. Relieve e historia de la ordenación administrativa española”, en El Pueblo Gallego, Vigo, 12 de decembro de 1954, p. 12.

[5] BURGUEÑO, Jesús: Geografía política de la España constitucional. La división provincial, Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1996, p. 74.

[6] GONZÁLEZ LÓPEZ, Emilio: Entre el Antiguo y el Nuevo Régimen, absolutistas y liberales: el reinado de Fernando VII en Galicia, Sada: Ediciós do Castro, 1981, p. 322.

[7] Curiosamente, A Coruña, Lugo, Ourense e Vigo foron as provincias creadas polas Cortes en xaneiro de 1822, antecedente inmediato da división decretada por Javier de Burgos en 1833, aínda que finalmente Pontevedra conseguiu imporse a Vigo na división final, ao contar con máis apoios en Madrid.


Un traballo de Prudencio Viveiro Mogo, adaptación do texto publicado orixinalmente na revista Nova Ardentía nº 10, 2018.

05/09/18

OS NOMES DO TERROR


No ano 2006 o escritor Suso de Toro publicou Home sen nome. O máis significativo desta novela, de entre as moitas que tratan a Guerra Civil e a represión franquista, era que por vez primeira unha das voces narrativas era a dun represor. O título do libro, a alusión a ese «home sen nome», xa era ben significativo dunha situación anómala até o momento: a escuridade na que permaneceron as identidades dos represores. A paliar esta eiva contribúe de xeito significativo o volume colectivo Os nomes do terror. Galiza 1936: os verdugos que nunca existiron, publicado baixo o selo de Sermos Galiza.

O libro estrutúrase arredor de dous grandes bloques: por un lado, a descrición dos principais axentes da represión por zonas; por outro lado, un repaso aos diferentes xeitos de represión exercido polos vencedores. Antes, porén, atopamos dous textos moi interesantes. Na introdución faise fincapé en todos os condicionantes que aínda hoxe existen no traballo dos historiadores e historiadoras. O coñecemento do ocorrido é necesario, non para procurar vinganzas, senón, como se afirma nesta introdución, “construír entre todas/os un espazo de convivencia no que a liberdade de investigar e o dereito a saber sexan amparados polos poderes públicos e a sociedade no seu conxunto” (p. 22). Só desde a verdade e o coñecemento se poden pechar (de verdade) vellas feridas. O outro texto é obra de Carlos F. Velasco Souto e nel atopamos un estado da cuestión sobre os estudos da represión franquista en Galiza. O relatorio de Velasco ofrece un contexto histórico no que situar os traballos que integran o volume.

As investigacións que integran o bloque «As zonas» fan un repaso dos represores por diferentes comarcas galegas. Xosé Álvarez Castro achégase á violencia desenvolvida pola Garda Cívica de Pontevedra, en especial á figura do seu principal dirixente Víctor Lis Quibén, personaxe que estendeu as súas poutas mortais por toda a provincia de Pontevedra. Por este mesmo vieiro transita o estudo de Dionisio Pereira González, que se achega ás dinámicas represivas na Terra de Montes. Xosé Ramón Ermida Meilán analiza o labor das Escuadras Negras que, conformadas na súa maior parte por falanxistas, levaron a morte e a destrución por toda a zona de Sarria. Dentro da mesma provincia de Lugo Carlos Nuevo Cal estuda a represión exercida na Mariña. Os traballos sinalados analizan a represión exercida polos paramilitares fascistas, os cales, ademais dos asasinatos cometidos, tamén destacaron por un algo grao de corrupción, abertamente permitida polas autoridades franquistas. Así, en palabras de Ermida Meilán: “O franquismo tolerou e animou o uso da violencia por parte das milicias fascistas como instrumento de represión do propio réxime, permitindo, ao tempo, as prácticas corruptas dos dirixentes falanxistas como unha sorte de recompensa pola súa implicación na política do terror” (p. 77). Represión máis corrupción é unha característica que se repite ao longo dos traballos incluídos neste libro.

Finalmente, os traballos de Emilio Grandío Seoane (sobre a Delegación de Orde Pública na Coruña) e de Eliseo Fernández Fernández (sobre a Delegación de Orde Pública en Ferrol) achégannos á represión institucionalizada e aos seus principais protagonistas. Para Eliseo Fernández este organismo, curiosamente nacido na época republicana, xunto co seu máximo responsábel local Victoriano Suanzes, tivo un protagonismo notábel nos asasinatos extraxudiciais na bisbarra de Ferrol. Labor na que estivo secundado por Florentino González Vallés, encargado da Delegación de Orde Pública na provincia da Coruña. O texto de Grandío é moi interesante, pois pon o acento na complexa consideración de vítimas e verdugos. No seu traballo dá a coñecer dúas figuras, ambas mandos da Garda Civil: José Clarés e Eustaquio Heredero, que, se ben inicialmente están no bando franquista (e, xa que logo, represor), acabarán sendo procesados por ter unha actitude autónoma e non dunha obediencia cega ás novas autoridades. Non eran tempos nos que se permitiran as medias tintas, vivíase nunha sospeita permanente.

No bloque rotulado «Os temas» hai un achegamento sectorial á represión. No primeiro dos traballos desta sección, obra de Judith Carvajo, atopamos unha tentativa de categorizar a represión e, xaora, os distintos modelos de represor: colaborador, delator, etc. Ana Cebreiros analiza o labor da Sección Feminina e o papel que as mulleres (as represoras) tiñan no novo réxime. De interese é a achega de Xoán Carlos Garrido Couceiro, que aborda o rol dos cregos galegos na represión. Para alén daqueles que se opuxeron aos asasinatos, tan escasos como honrosos, os cregos non só deron apoio moral á represión, senón que actuaron tamén como delatores. Non obstante, como tamén constatamos na represión dos paramilitares, tamén houbo cregos que se lucraron a conta dos seus fregueses. Garrido Couceiro presenta o caso dalgún párroco que solicitaba rescates a cambio de librar ás persoas da gadaña asasina.

Bernardo Máiz centra o seu estudo na represión “legal”, isto é, na actuación dos tribunais franquistas. Neste senso, constata o claro predominio dos militares na represión. Soamente a partir da Lei de Orde Pública, de 30 de xullo de 1959, se reduciu algo o poder da xurisdición militar. Non obstante, a creación en 1964 do Tribunal de Orde Pública foi un novo exemplo de prolongación no tempo da represión e do control exhaustivo. Finalmente, Julio Prada achégase á represión económica. Certamente, a perda de vidas humanas motivou que outros xeitos de represión non foran até o momento moi estudados, caso das exaccións económicas ou as incautacións de bens (reguladas ou non). Prada constata as dificultades de acceso ás fontes para o estudo da represión económica. Segundo provincias a masa documental é moi variada. Así, mentres é escasa na Coruña e Pontevedra, é significativa en Lugo e abundante en Ourense. O volume da documentación tamén é diferente segundo as manifestacións da represión económica. Os fondos nos que se recollen as requisas do exército son bastante abundantes, mais as incautacións realizadas por falanxistas ou outros paramilitares son moito máis difíciles de documentar. Para rematar, un aspecto do relatorio de Julio Prada que chamou a nosa atención é o aproveitamento da situación por parte dalgunhas persoas para se facer cun patrimonio dun xeito irregular: veciños ou mesmo familiares que aproveitaron a represión para obter propiedades a moi baixo custo. Malia que Prada minimiza a importancia deste tipo de represión, decontado xorde no noso maxín o libro de Daniel Godhagen Os verdugos voluntarios de Hitler, no que este historiador estadounidense documentaba que os alemáns do común non só coñecían, senón que consentiron a represión contra os xudeus. Evidentemente, a experiencia non é análoga, mais si nos fala da condición humana de pescar en río revolto e aproveitarse dos males do veciño.

Valoramos un volume que tenta pór nome aos responsábeis da represión franquista, a eses «homes sen nome» que permaneceron na escuridade todo este tempo, aínda que sexa rotulándoos co eufemismo de «vitimarios». O coñecemento e a verdade son condicións imprescindíbeis para a solución de calquera conflito, así pois agardamos que libros coma o que analizamos sexan un revulsivo para novas investigacións.

Os nomes do terror. Galiza 1936: os verdugos que nunca existiron

Xosé Ramón Ermida Meilán
Eliseo Fernández Fernández
Xoán Carlos Garrido Couceiro
Dionisio Pereira González (Coords.)
Sermos Galiza, Santiago de Compostela, 2017, 285 páxinas

Recensión publicada en Murguía, Revista Galega de Historia, nº 37, xaneiro-xuño 2018, p. 180-183. (ver)

31/07/18

BRINCANDO COA HISTORIA



Que cal é a maior tentación dunha persoa que se dedica á investigación histórica? Pois caer na historia contrafactual. Deixarse seducir polo “que pasaría se...”. Para nos curarmos deste mal están as novelas, os escritores de ficción non están sometidos a regras estritas e poden xogar cos feitos históricos (dentro duns límites, claro). Por iso traio a este blogue dúas novelas semellantes, ambas xogan con personaxes históricos moi coñecidos, sacándoos do seu ambiente e levándoos a mundos que, a priori, lles son alleos. A ver se gostades das propostas.



A primeira novela é Ha vuelto (Seix Barral, 2013), do escritor alemán Timur Vermer. O argumento é simple: verán de 2011, Adolf Hitler esperta nunha leira en Berlín, e así comeza todo (outra vez). Tras moitas ocorrencias, Hitler vese na obriga de traballar para sobrevivir; mais, en que podería ocuparse? Pois de imitador del mesmo na televisión. O tremendo suceso do seu programa fai que os partidos políticos alemán queiran gañarse a este humorista para recadar votos e, todo volta comezar? Baseada neste libro –de gran éxito na Alemaña– en 2015 realizouse unha película.



A segunda novela é La muerte de Napoleón (Acantilado, 2018), de Simon Leys, alcume literario do escritor belga Pierre Ryckmans. Credes que Napoleón morreu na illa de Santa Helena? Pois non. Despois de ser substituído por outra persoa, e logo dunha longa travesía por mar, Napoleón volve a Europa. Visita Waterloo, que atopa convertido nunha atracción turística, onde case nada do que contan os guías é verdade. Regresa a Francia. Para que? Para rematar de vendedor de melóns e sandías en París. Non todo vai ser heroico e imperial.

27/12/17

VERBO DO CENTENARIO DAS IRMANDADES DA FALA: UNHA VIZOSA PRODUCIÓN BIBLIOGRÁFICA

A conmemoración do centenario das Irmandades da Fala en 2016 xerou un número importante de publicacións; non podía ser doutro xeito, dada a importancia que este movemento tivo para a historia contemporánea de Galiza. As liñas que seguen teñen por obxectivo comentar as principais características deses volumes, un comentario que é necesariamente provisorio, dado que en 2017 continuarán a saír obras dedicadas ao coñecemento das Irmandades da Fala.

Pola súa extensión, pola súa análise polo miúdo do mundo das Irmandades e por ser obra dun só autor debemos comezar o noso percorrido por A nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931), obra de Emilio Xosé Insua, sen dúbida un dos autores que máis páxinas publicou en 2016 verbo do centenario das Irmandades da Fala. O libro de Insua, esforzo editorial de Baía Edicións, ofrécenos un detallado e documentado achegamento ao mundo das Irmandades da Fala en todos os seus aspectos, xa sexa o puramente lingüístico e literario, xa sexa a evolución política do primeiro nacionalismo galego. O autor é un recoñecido experto na figura de Antón Villar Ponte, feito que se deixa sentir na obra, pois o xornalista de Viveiro actúa como un fío condutor que lle axuda a Insua a explicarnos a evolución das Irmandades. O carácter enciclopédico deste libro fainos aventurar que está destinado a perdurar, converténdose nunha verdadeira obra de referencia a respecto das Irmandades da Fala.

Se en algo destaca a investigación verbo das Irmandades da Fala é polo seu carácter poliédrico, é dicir, na variedade de disciplinas que admite a súa investigación. Se ben é verdade que as Irmandades comezaron como un movemento de reivindicación lingüística e literaria, axiña se pasaron ás demandas económicas, culturais e, por suposto, políticas.  A variedade de temas a tratar favorece, xaora, a edición de volumes colectivos onde gran número de autores e autoras se achegan ao mundo das Irmandades desde diversos aspectos. Eis a principal característica do volume Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), proposta bibliográfica de Edicións Xerais de Galicia para conmemorar o centenario das Irmandes da Fala. O libro, coordinado por Luís Cochón, estrutúrase en tres grandes bloques temáticos. O primeiro deles está dedicado á análise do pensamento dos principais líderes irmandiños. Entre os traballos incluídos nesta primeira sección destaca a análise da evolución ideolóxica de Vicente Risco, baixo a responsabilidade do profesor Justo Beramendi, recoñecido especialista na obra do nacionalista ourensán; un achegamento á vida e á obra de Lois Peña Novo, por Xosé González Martínez; o estudo das achegas dos irmáns Villar Ponte realizada por Xurxo Martínez González, entre outros estudos. O segundo bloque temático está dedicado á política no tempo das Irmandades, neste segundo apartado Justo Beramendi repite cun traballo dedicado á figura do malogrado Lois Porteiro Garea e á Irmandade da Fala de Compostela; Arturo Casas dedica o seu estudo á análise das vivencias de Vítor Casas; pola súa parte Clodio González Pérez e Luís Alonso Girgado publican dous traballos sobre a prensa nacionalista en Galiza e na emigración no tempo das Irmandades, entre outros estudos. Finalmente, o derradeiro bloque está dedicado á análise da produción literaria dos principais líderes da Irmandades. Aquí podemos atopar traballos como o de Emilio Xosé Insua, quen se encarga da produción literaria do que os mesmos irmandiños denominaron «o poeta da raza», é dicir, Ramón Cabanillas, autor moi presente neste bloque, pois Francisco Fernández Rei, Antón Santamarina e Darío Xohán Cabana tamén dedican os seus traballos ao poeta de Cambados. Miro Villar, que se achega a Gonzalo López Abente, ou Armando Requeixo, que estuda a figura de Victoriano Taibo, son outros artigos presentes nesta sección.

A Universidade da Coruña publicou co gallo do centenario das Irmandades o volume colectivo As Irmandades da Fala, cen anos despois, editado pola profesora Carme Fernández Pérez-Sanjulán, do Grupo de Investigación Lingüística e Literaria (ILLA). Nesta obra os traballos sucédense sen unha división en bloques temáticos e nela podemos atopar algúns dos autores que tamén estaban presentes no libro de Xerais. Así, o libro componse de dezaoito traballos que van desde a reflexión de conxunto até a análise polo miúdo de aspectos específicos. Uns e outros amósannos a visión totalizadora que as Irmandades propuxeron en relación co labor de construción nacional de Galiza. En efecto, o volume ábrese co traballo “As Irmandades: unha ruptura política e cultural”, no cal Justo Beramendi contexturaliza o programa e a proposta política das Irmandades para a Galiza e a España do momento. Tamén atopamos de novo a Emilio Xosé Insua co artigo “Galiza, República, Lingua, Esquerda. Esteos ideolóxicos e perfís cívico-culturais do labor prometeico de Antón Villar Ponte (1881-1936)”, achegamento á evolución ideolóxica deste líder irmandiño do cal, como xa dixemos, Insua é un recoñecido especialista. O profesor Uxío-Breogán Diéguez encárgase no seu estudo, “As Irmandades da Fala, a historia e a construción do contemporáneo imaxinario (nacional) galego. Unha breve aproximación”, de explicarnos o novo discurso nacional xerado polas Irmandades da Fala para Galiza, discurso no cal foi crucial a creación dun imaxinario nacionalista propio, cunhas datas precisas a lembrar (o Día de Galiza sería o exemplo máis significativo). Como non podía ser doutro xeito ao ser un volume promovido polo Grupo ILLA, os aspectos lingüísticos e literarios destacan especialmente no volume. Polo que respecta á lingua mencionamos os traballos de Xosé Ramón Freixeiro Mato (a lingua na época das Irmandades), Xoán López-Viñas (a lingua medieval e as Irmandades) ou X.A. Fraga Vázquez e Ánxela Bugallo (a incorporación do galego á cultura científica). Canto aos estudos literarios podemos destacar o de Laura Tato Fontaíña (as polémicas arredor do teatro) ou o de Olivia Rodríguez González (análise da obra de Risco O porco de pé). Finalmente, outros aspectos particulares que achamos nesta obra son a relación das Irmandades coa masonaría, nun traballo que asina Carlos Biscainho-Fernandes; as relacións culturais con Portugal, artigo do que se responsabilizou Luis Martínez-Risco Daviña; o estudo dos coros e orfeóns que realiza Ramón Rodríguez Palleiro “Moncho do Orzán”; a pintura galega no tempo das Irmandades (Carlos L. Bernárdez) ou o traballo artístico de Camilo Díaz Baliño (Miguel Anxo Seixas Seoane).

Como nos dous casos anteriores, a proposta de Edicións Laiovento co gallo do centenario das Irmandades foi un volume coral, desta volta coordinado por Uxío-Breogán Diéguez baixo o título de As Irmandades da Fala 1916-1931. Reivindicación identitaria e activismo socio-político-cultural no primeiro terzo do século XX. O libro encétase con dous traballos que analizan dous movementos sociais chave da Galiza do momento e a súa relación coas Irmandades. Así, Carlos Velasco Souto encárgase do agrarismo e Dionisio Pereira do movemento obreiro. A contextualización xeral das Irmandades correspóndelle a Uxío Breogán Diéguez e a Justo Beramendi en senllos artigos. Pilar García Negro dedica o seu estudo a analizar os casos de valedores da lingua galega que precederon ás Irmandades, con especial atención á obra de Manuel García Blanco e Ramón Villar Ponte. Os estudos de caso tamén están presentes neste volume. En efecto, a intención de Xoán Carlos Garrido Couceiro no seu traballo é sinalar os límites dos movementos sectoriais e sindicais desenvolvidos a escala local, e para facelo acode á figura de Xacinto Crespo, líder do Directorio de Teis. Pola contra, quere subliñar Garrido Couceiro a necesidade de transcender o ámbito sectorial e local, parar asumir unhas reivindicacións nacionais, neste segundo caso o exemplo escollido é o de Antón Lousada Díeguez, un dos principais líderes das Irmandades da Fala. Pola súa parte, o estudo de Xesús Torres Regueiro analiza a evolución e os traballos da Irmandade da Fala de Betanzos. Seguindo cos estudos de caso, Aurora Marco dedica a súa achega a estudar a presenza feminina nas Irmandades, con especial dedicación ao caso de Amparo López Jean. Ao igual que acontecía no libro xa comentado da Universidade da Coruña, Moncho do Orzán presenta un traballo destinado a sinalar a importancia dos coros galegos, nesta ocasión centrando a súa análise no caso da agrupación “Cántigas da Terra” da Coruña. Henrique Rabuñal pon o ramo ao volume cun estudo dedicado a glosar as principais achegas dos irmandiños ao teatro galego, pois para os líderes das Irmandades o teatro era un medio privilexiado para prestixiar a lingua e espallar as súas reivindicacións.

A Real Academia Galega centrou a súa proposta bibliográfica nos principais logros literarios da Irmandades. Debemos sinalar, xa que logo, o volume editado por Henrique Monteagudo co título Irmandades da Fala: oratoria e prosa non ficcional. Antoloxía. Neste volume recóllense os textos que integraron o ideario fundamental das Irmandades. Entre outros documentos podemos atopar a conferencia que Castelao pronunciou na Coruña en 1920, arredor da exposición do Álbum Nós. No volume aparece tamén a conferencia impartida, tamén en 1920, por Antón Villar Ponte en Compostela baixo o título “Os nosos valores”. Outro libro editado pola Real Academia Galega estivo ao coidado de Xosé Ramón Pena. Trátase de Tempo das Irmandades. Antoloxía de poesía. Neste volume inclúense composicións dos principais poetas vencellados ás Irmandades, desde Ramón Cabanillas até Victoriano Taibo. Pero tamén hai espazo para poetas que se enfrontaron aos postulados, lingüísticos e políticos, das Irmandades, caso de Antonio Noriega Varela. Cómpre indicar que hai espazo neste volume para os poemas galegos de Federico García Lorca. Finamente, o estudo editado por Laura Tato Fontaíña O teatro nas Irmandades da Fala. Para Laura Tato o teatro promovido por institucións como o Conservatorio Nacional da Arte Galega rachou coa tradición rexionalista e puxo a primeira pedra dun teatro culto, un proceso non exento de tensións internas. Esta escolma xunta catro pezas teatrais, dúas delas até o momento inéditas. Abre o volume a peza Donosiña, de Xaime Quintanilla, estreada no teatro Jofre de Ferrol o 7 de abril de 1921, apostaba inequivocamente pola igualdade de dereitos para as mullres. Segue a peza Entre dous abismos, de Antón Villar Ponte. Inclúese tamén María Rosa. Comedia en dous pasos, a única obra que Gonzalo López Abente publicou como dramaturgo. Finalmente atopamos Un caso compricado, de Leandro Carré Alvarellos, valedor dun teatro de fasquía máis conservadora. Xa en 2017 a Real Academia Galega completou esta serie de antoloxías dedicadas ás Irmandades da Fala cun volume no que se recollen as principais achegas no eido da narrativa da época, a obra foi editada por Ramón Nicolás.

Capítulo aparte merecen os congresos e encontros dedicados ás Irmandades da Fala e que se celebraron en 2016. Neste senso, podemos subliñar o simposio organizado polo Museo do Pobo Galego baixo o rótulo de “Repensando Galiza: as Irmandades da Fala (1916-1931)”, que tivo lugar entre os días 17 e 19 de novembro de 2016. Ademais de polo Museo do Pobo Galego este simposio estivo organizado polo Grupo ILLA e por Murguía, Revista Galega de Historia. As actas deste simposio verán a luz en 2017, constituíndo unha nova achega bibliográfica para a conmemoración do centenario das Irmandades da Fala. Pola súa parte, o Consello da Cultura Galega organizou o congreso internacional “O contexto internacional das Irmandades da Fala. As nacionalidades na Europa de entreguerras: de Imperios a nacións”, desenvolvido os días 6 e 7 de outubro de 2016. Podemos destacar tamén as xornadas “As Irmandades da Fala en Compostela, 1916-2016”, organizadas pola Agrupación Cultural O Galo entre os meses de outubro e novembro de 2016. Iso sen contarmos as numerosas conferencias e palestras organizadas ao longo do país. Non podiamos rematar sen lembrar a exposición Saúde e Terra Irmá(n)s! que promovida pola Deputación da Coruña, o Museo do Pobo Galego e a Real Academia Galega percorreu as principais cidades do país.

Artigo publicado na revista Murguía, Revista Galega de Historia, núms. 35-36, xaneiro-decembro de 2017, p. 169-174. (ver)