14/09/18

CANDO GALIZA TIVO PREFECTURAS

Xosé I, óleo de François Gérad (c. 1808)

Historicamente os leitos fluviais foron un elemento idóneo para servir de fronteira, ben entre países, ben nas divisións interiores. Seguindo o modelo da Administración napoleónica, os ríos resultaron tamén útiles como denominación dos novos departamentos da monarquía centralizada. Tamén en España, durante o efémero goberno de Xosé I, se vai tentar levar adiante unha división en departamentos que se miraba no espello francés.

A crise acontecida en 1808 coa invasión das tropas napoleónicas alterou notabelmente a vida de Galiza. Dende o punto de vista administrativo, a relativa autonomía da que gozou a periferia durante o Antigo Réxime vai ser substituída por unha tentativa firme de centralización. En efecto, tanto os programas de goberno dos liberais españois, como os executivos do rei Xosé I, van tentar someter os territorios a un efectivo control. Dende un comezo se advertiu que, na procura do ideal centralizador, a diversidade existente na división territorial tiña que ser modificada por unha nova división máis racional, quen de dar acubillo ás autoridades nomeadas dende o goberno central[1].

Ao falar da proposta afrancesada de división provincial convén tamén mencionar o alto funcionario que se ía situar á fronte das novas provincias: referímonos por suposto ao prefecto, unha copia máis do modelo francés, de aí que en moitas ocasións estas provincias sexan denominadas tamén prefecturas. Os grandes departamentos foron fragmentados en subprefecturas, onde tamén había un subprefecto. Finalmente, os municipios, cos alcaldes á súa fronte, culminaban a proposta desta nova Administración local centralista[2]. A título de anécdota debemos mencionar que un dos moitos afrancesados que en 1810 ocuparon subprefecturas, concretamente en Almería, foi Javier de Burgos (1778-1849), que en 1833 sería o ministro que asinaría o decreto de división provincial que aínda perdura nos nosos días[3].

A nova administración xosefina deseñou unha nova división provincial dende o primeiro momento. Xa na Asemblea de Baiona, onde se elaborou a arquitectura institucional do novo réxime, se viu a necesidade dunha reforma territorial, cuxo obxectivo básico sería o esmorecemento dos particularismos periféricos e o centralismo. Nesta liña comezaron a traballar en 1808 dous sobranceiros afrancesados: Juan Antonio Llorente (1756-1823) e Francisco Amorós (1770-1848). O proxecto de Llorente baseábase na equiparación entre a división eclesiástica e a civil, creando deste xeito 15 grandes prefecturas (e arcebispados), que á súa vez se subdividirían en 65 subprefecturas (e bispados). Velaí unha descrición de Galiza baixo as perspectivas da división en prefecturas de Llorente:

Retrato de Juan Antonio Llorente, por Goya
“Llorente asignó en su división a cada Departamento una Universidad, una Audiencia y una Diócesis. En su proyecto se atenía a una división fluvial. Así distribuía a Galicia en estos Departamentos: Tambre (A Coruña), Miño Alto (Lugo), Sil (Orense y Monterrey), Miño Bajo (Vigo)”[4].

Non obstante, maior importancia tivo o proxecto elaborado por Amorós, que en 1808 dividía España en 38 departamentos. Nesta división Galiza ficaba partida en catro prefecturas: Santiago, Ourense, Lugo e Tui. Velaquí o antecedente máis antigo da división de Galiza en catro entidades. Neste proxecto, como en xeral en todos os promovidos pola Administración napoleónica, pretendíase a eliminación das diferenzas étnicas entre os territorios, sendo así máis doado o control político. Debemos de mencionar que o modelo de Francisco Amorós non tivo unha aplicación inmediata, mais si serviu de precedente para a importante división que o goberno de Xosé I tentou en 1810.

En efecto, en abril de 1810, por medio do proxecto elaborado polo matemático José de Lanz (1764-1839), España quedou dividida en 38 departamentos. Cómpre sinalar que a característica máis importante desta división foi a fascinación de Lanz polos límites fluviais, que non só separaban os departamentos entre si, senón que mesmo lles daban nome. En base a esta última característica, o modelo proposto por Lanz sería o máis contrario aos reinos históricos de todos cantos se propuxeron na primeira metade do século XIX.[5] A inmensa maioría das prefecturas españolas levaban nomes de ríos, agás algunhas da costa que eran nomeadas mediante outro accidente xeográfico: os cabos.

Prefecturas galegas de 1810
E como quedaba configurada Galiza na proposta de división departamental? O territorio galego fragmentábase en catro prefecturas, ao tempo que cada unha delas sería dividida en tres subprefecturas. Seguindo o ideario de Lanz, cada unha destas prefecturas tería unha denominación fluvial. Atopabamos, en primeiro lugar, a prefectura do Tambre, con capital na Coruña, que estaría dividida nas subprefecturas de Compostela, Corcubión e A Coruña. En segundo lugar, a prefectura do Miño Alto, con capital en Lugo e coas seguintes subprefecturas: Viveiro, Mondoñedo e Lugo. Cómpre sinalar unha característica desta prefectura: a fronteira co inmediato departamento do Cabo de Peñas (Oviedo) non se estabelecía no río Eo, senón no río Navia. En terceiro lugar, a prefectura do Sil, con capital en Ourense e coas subprefecturas de Monforte, Monterrei e Ourense. Finalmente, en cuarto lugar, a prefectura do Miño Baixo, con capital en Vigo e coas subprefecturas de Tui, Pontevedra e Vigo[6]. O curso do río Ulla facía de fronteira entre a prefectura do Tambre e a do Baixo Miño.

A división en departamentos que acabamos de comentar practicamente non se chegou a implantar, quedando só sobre o papel. As dificultades ocasionadas pola guerra facían moi difícil que os gobernos de Xosé I puideran imporse na periferia, onde eran abertamente contestados. Ora ben, si podemos concederlle a esta división o carácter de antecedente destacado da que sería finalmente imposta polos liberais españois, que fragmentaría Galiza en catro provincias. Así, se prescindimos da denominación fluvial das prefecturas e observamos as capitais (A Coruña, Lugo, Ourense e Vigo[7]) advertimos a que no futuro será a división provincial.

Bibliografía:
- CALERO AMOR, Antonio María: La división provincial de 1833. Bases y antecedentes, Madrid: Instituto de Estudios de Administración Local, 1987.
- BURGUEÑO, Jesús: Geografía política de la España constitucional. La división provincial, Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1996.
- CHAPMAN, Brian: Los prefectos y la Francia provincial, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1959.
- GARCÍA DE ENTERRÍA, Eduardo: Revolución Francesa y Administración contemporánea, Madrid: Taurus, 1972.
- GAY ARMENTEROS, Juan Cristóbal: Política y Administración en Javier de Burgos, Granada: CEMCI, 1993.
- GONZÁLEZ LÓPEZ, Emilio: Entre el Antiguo y el Nuevo Régimen, absolutistas y liberales: el reinado de Fernando VII en Galicia, Sada: Ediciós do Castro, 1981.
- LÓPEZ TABAR, Juan: Los famosos traidores. Los afrancesados durante la crisis del Antiguo Régimen (1808-1833), Madrid: Biblioteca Nueva, 2001.
- MÍGUEZ MACHO, Luís / CARBALLEIRA RIVERA, María Teresa: A provincia a través da Historia, Santiago de Compostela: EGAP, 1997.
- VIDAL BUSTAMANTE, José: “Cuando Vigo fue provincia. Relieve e historia de la ordenación administrativa española”, en El Pueblo Gallego, Vigo, 12 de decembro de 1954, p. 12.
- VIVEIRO MOGO, Prudencio: “A xénese da provincia de Lugo (1812-1833): Estado liberal e división provincial”, en Lvcensia, nº 23, 2001, p. 213-230.


[1] LÓPEZ TABAR, Juan: Los famosos traidores. Los afrancesados durante la crisis del Antiguo Régimen (1808-1833), Madrid: Biblioteca Nueva, 2001, p. 49.

[2] Para os prefectos e para a influencia da Administración francesa en España pódense consultar os seguintes estudos: CHAPMAN, Brian, Los prefectos y la Francia provincial, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1959. GARCÍA DE ENTERRÍA, Eduardo: Revolución Francesa y Administración contemporánea, Madrid: Taurus, 1972.

[3] Javier de Burgos é sinalado como o principal responsábel da división provincial aínda vixente hoxe en España. Non obstante, cómpre afirmar que esta división foi estabelecida pouco tempo despois de chegar Burgos ao Ministerio de Fomento. As orixes da devandita división debemos procuralas nas anteriores épocas de vixencia da Constitución de 1812, sobre todo na división provincial fixada en xaneiro de 1822. Verbo da figura de Javier de Burgos pódese consultar GAY ARMENTEROS, Juan Cristóbal: Política y administración en Javier de Burgos, Granada: CEMCI, 1993.

[4] VIDAL BUSTAMANTE, José: “Cuando Vigo fue provincia. Relieve e historia de la ordenación administrativa española”, en El Pueblo Gallego, Vigo, 12 de decembro de 1954, p. 12.

[5] BURGUEÑO, Jesús: Geografía política de la España constitucional. La división provincial, Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1996, p. 74.

[6] GONZÁLEZ LÓPEZ, Emilio: Entre el Antiguo y el Nuevo Régimen, absolutistas y liberales: el reinado de Fernando VII en Galicia, Sada: Ediciós do Castro, 1981, p. 322.

[7] Curiosamente, A Coruña, Lugo, Ourense e Vigo foron as provincias creadas polas Cortes en xaneiro de 1822, antecedente inmediato da división decretada por Javier de Burgos en 1833, aínda que finalmente Pontevedra conseguiu imporse a Vigo na división final, ao contar con máis apoios en Madrid.


Un traballo de Prudencio Viveiro Mogo, adaptación do texto publicado orixinalmente na revista Nova Ardentía nº 10, 2018.

05/09/18

OS NOMES DO TERROR


No ano 2006 o escritor Suso de Toro publicou Home sen nome. O máis significativo desta novela, de entre as moitas que tratan a Guerra Civil e a represión franquista, era que por vez primeira unha das voces narrativas era a dun represor. O título do libro, a alusión a ese «home sen nome», xa era ben significativo dunha situación anómala até o momento: a escuridade na que permaneceron as identidades dos represores. A paliar esta eiva contribúe de xeito significativo o volume colectivo Os nomes do terror. Galiza 1936: os verdugos que nunca existiron, publicado baixo o selo de Sermos Galiza.

O libro estrutúrase arredor de dous grandes bloques: por un lado, a descrición dos principais axentes da represión por zonas; por outro lado, un repaso aos diferentes xeitos de represión exercido polos vencedores. Antes, porén, atopamos dous textos moi interesantes. Na introdución faise fincapé en todos os condicionantes que aínda hoxe existen no traballo dos historiadores e historiadoras. O coñecemento do ocorrido é necesario, non para procurar vinganzas, senón, como se afirma nesta introdución, “construír entre todas/os un espazo de convivencia no que a liberdade de investigar e o dereito a saber sexan amparados polos poderes públicos e a sociedade no seu conxunto” (p. 22). Só desde a verdade e o coñecemento se poden pechar (de verdade) vellas feridas. O outro texto é obra de Carlos F. Velasco Souto e nel atopamos un estado da cuestión sobre os estudos da represión franquista en Galiza. O relatorio de Velasco ofrece un contexto histórico no que situar os traballos que integran o volume.

As investigacións que integran o bloque «As zonas» fan un repaso dos represores por diferentes comarcas galegas. Xosé Álvarez Castro achégase á violencia desenvolvida pola Garda Cívica de Pontevedra, en especial á figura do seu principal dirixente Víctor Lis Quibén, personaxe que estendeu as súas poutas mortais por toda a provincia de Pontevedra. Por este mesmo vieiro transita o estudo de Dionisio Pereira González, que se achega ás dinámicas represivas na Terra de Montes. Xosé Ramón Ermida Meilán analiza o labor das Escuadras Negras que, conformadas na súa maior parte por falanxistas, levaron a morte e a destrución por toda a zona de Sarria. Dentro da mesma provincia de Lugo Carlos Nuevo Cal estuda a represión exercida na Mariña. Os traballos sinalados analizan a represión exercida polos paramilitares fascistas, os cales, ademais dos asasinatos cometidos, tamén destacaron por un algo grao de corrupción, abertamente permitida polas autoridades franquistas. Así, en palabras de Ermida Meilán: “O franquismo tolerou e animou o uso da violencia por parte das milicias fascistas como instrumento de represión do propio réxime, permitindo, ao tempo, as prácticas corruptas dos dirixentes falanxistas como unha sorte de recompensa pola súa implicación na política do terror” (p. 77). Represión máis corrupción é unha característica que se repite ao longo dos traballos incluídos neste libro.

Finalmente, os traballos de Emilio Grandío Seoane (sobre a Delegación de Orde Pública na Coruña) e de Eliseo Fernández Fernández (sobre a Delegación de Orde Pública en Ferrol) achégannos á represión institucionalizada e aos seus principais protagonistas. Para Eliseo Fernández este organismo, curiosamente nacido na época republicana, xunto co seu máximo responsábel local Victoriano Suanzes, tivo un protagonismo notábel nos asasinatos extraxudiciais na bisbarra de Ferrol. Labor na que estivo secundado por Florentino González Vallés, encargado da Delegación de Orde Pública na provincia da Coruña. O texto de Grandío é moi interesante, pois pon o acento na complexa consideración de vítimas e verdugos. No seu traballo dá a coñecer dúas figuras, ambas mandos da Garda Civil: José Clarés e Eustaquio Heredero, que, se ben inicialmente están no bando franquista (e, xa que logo, represor), acabarán sendo procesados por ter unha actitude autónoma e non dunha obediencia cega ás novas autoridades. Non eran tempos nos que se permitiran as medias tintas, vivíase nunha sospeita permanente.

No bloque rotulado «Os temas» hai un achegamento sectorial á represión. No primeiro dos traballos desta sección, obra de Judith Carvajo, atopamos unha tentativa de categorizar a represión e, xaora, os distintos modelos de represor: colaborador, delator, etc. Ana Cebreiros analiza o labor da Sección Feminina e o papel que as mulleres (as represoras) tiñan no novo réxime. De interese é a achega de Xoán Carlos Garrido Couceiro, que aborda o rol dos cregos galegos na represión. Para alén daqueles que se opuxeron aos asasinatos, tan escasos como honrosos, os cregos non só deron apoio moral á represión, senón que actuaron tamén como delatores. Non obstante, como tamén constatamos na represión dos paramilitares, tamén houbo cregos que se lucraron a conta dos seus fregueses. Garrido Couceiro presenta o caso dalgún párroco que solicitaba rescates a cambio de librar ás persoas da gadaña asasina.

Bernardo Máiz centra o seu estudo na represión “legal”, isto é, na actuación dos tribunais franquistas. Neste senso, constata o claro predominio dos militares na represión. Soamente a partir da Lei de Orde Pública, de 30 de xullo de 1959, se reduciu algo o poder da xurisdición militar. Non obstante, a creación en 1964 do Tribunal de Orde Pública foi un novo exemplo de prolongación no tempo da represión e do control exhaustivo. Finalmente, Julio Prada achégase á represión económica. Certamente, a perda de vidas humanas motivou que outros xeitos de represión non foran até o momento moi estudados, caso das exaccións económicas ou as incautacións de bens (reguladas ou non). Prada constata as dificultades de acceso ás fontes para o estudo da represión económica. Segundo provincias a masa documental é moi variada. Así, mentres é escasa na Coruña e Pontevedra, é significativa en Lugo e abundante en Ourense. O volume da documentación tamén é diferente segundo as manifestacións da represión económica. Os fondos nos que se recollen as requisas do exército son bastante abundantes, mais as incautacións realizadas por falanxistas ou outros paramilitares son moito máis difíciles de documentar. Para rematar, un aspecto do relatorio de Julio Prada que chamou a nosa atención é o aproveitamento da situación por parte dalgunhas persoas para se facer cun patrimonio dun xeito irregular: veciños ou mesmo familiares que aproveitaron a represión para obter propiedades a moi baixo custo. Malia que Prada minimiza a importancia deste tipo de represión, decontado xorde no noso maxín o libro de Daniel Godhagen Os verdugos voluntarios de Hitler, no que este historiador estadounidense documentaba que os alemáns do común non só coñecían, senón que consentiron a represión contra os xudeus. Evidentemente, a experiencia non é análoga, mais si nos fala da condición humana de pescar en río revolto e aproveitarse dos males do veciño.

Valoramos un volume que tenta pór nome aos responsábeis da represión franquista, a eses «homes sen nome» que permaneceron na escuridade todo este tempo, aínda que sexa rotulándoos co eufemismo de «vitimarios». O coñecemento e a verdade son condicións imprescindíbeis para a solución de calquera conflito, así pois agardamos que libros coma o que analizamos sexan un revulsivo para novas investigacións.

Os nomes do terror. Galiza 1936: os verdugos que nunca existiron

Xosé Ramón Ermida Meilán
Eliseo Fernández Fernández
Xoán Carlos Garrido Couceiro
Dionisio Pereira González (Coords.)
Sermos Galiza, Santiago de Compostela, 2017, 285 páxinas

Recensión publicada en Murguía, Revista Galega de Historia, nº 37, xaneiro-xuño 2018, p. 180-183. (ver)

31/07/18

BRINCANDO COA HISTORIA



Que cal é a maior tentación dunha persoa que se dedica á investigación histórica? Pois caer na historia contrafactual. Deixarse seducir polo “que pasaría se...”. Para nos curarmos deste mal están as novelas, os escritores de ficción non están sometidos a regras estritas e poden xogar cos feitos históricos (dentro duns límites, claro). Por iso traio a este blogue dúas novelas semellantes, ambas xogan con personaxes históricos moi coñecidos, sacándoos do seu ambiente e levándoos a mundos que, a priori, lles son alleos. A ver se gostades das propostas.



A primeira novela é Ha vuelto (Seix Barral, 2013), do escritor alemán Timur Vermer. O argumento é simple: verán de 2011, Adolf Hitler esperta nunha leira en Berlín, e así comeza todo (outra vez). Tras moitas ocorrencias, Hitler vese na obriga de traballar para sobrevivir; mais, en que podería ocuparse? Pois de imitador del mesmo na televisión. O tremendo suceso do seu programa fai que os partidos políticos alemán queiran gañarse a este humorista para recadar votos e, todo volta comezar? Baseada neste libro –de gran éxito na Alemaña– en 2015 realizouse unha película.



A segunda novela é La muerte de Napoleón (Acantilado, 2018), de Simon Leys, alcume literario do escritor belga Pierre Ryckmans. Credes que Napoleón morreu na illa de Santa Helena? Pois non. Despois de ser substituído por outra persoa, e logo dunha longa travesía por mar, Napoleón volve a Europa. Visita Waterloo, que atopa convertido nunha atracción turística, onde case nada do que contan os guías é verdade. Regresa a Francia. Para que? Para rematar de vendedor de melóns e sandías en París. Non todo vai ser heroico e imperial.

27/12/17

VERBO DO CENTENARIO DAS IRMANDADES DA FALA: UNHA VIZOSA PRODUCIÓN BIBLIOGRÁFICA

A conmemoración do centenario das Irmandades da Fala en 2016 xerou un número importante de publicacións; non podía ser doutro xeito, dada a importancia que este movemento tivo para a historia contemporánea de Galiza. As liñas que seguen teñen por obxectivo comentar as principais características deses volumes, un comentario que é necesariamente provisorio, dado que en 2017 continuarán a saír obras dedicadas ao coñecemento das Irmandades da Fala.

Pola súa extensión, pola súa análise polo miúdo do mundo das Irmandades e por ser obra dun só autor debemos comezar o noso percorrido por A nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931), obra de Emilio Xosé Insua, sen dúbida un dos autores que máis páxinas publicou en 2016 verbo do centenario das Irmandades da Fala. O libro de Insua, esforzo editorial de Baía Edicións, ofrécenos un detallado e documentado achegamento ao mundo das Irmandades da Fala en todos os seus aspectos, xa sexa o puramente lingüístico e literario, xa sexa a evolución política do primeiro nacionalismo galego. O autor é un recoñecido experto na figura de Antón Villar Ponte, feito que se deixa sentir na obra, pois o xornalista de Viveiro actúa como un fío condutor que lle axuda a Insua a explicarnos a evolución das Irmandades. O carácter enciclopédico deste libro fainos aventurar que está destinado a perdurar, converténdose nunha verdadeira obra de referencia a respecto das Irmandades da Fala.

Se en algo destaca a investigación verbo das Irmandades da Fala é polo seu carácter poliédrico, é dicir, na variedade de disciplinas que admite a súa investigación. Se ben é verdade que as Irmandades comezaron como un movemento de reivindicación lingüística e literaria, axiña se pasaron ás demandas económicas, culturais e, por suposto, políticas.  A variedade de temas a tratar favorece, xaora, a edición de volumes colectivos onde gran número de autores e autoras se achegan ao mundo das Irmandades desde diversos aspectos. Eis a principal característica do volume Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), proposta bibliográfica de Edicións Xerais de Galicia para conmemorar o centenario das Irmandes da Fala. O libro, coordinado por Luís Cochón, estrutúrase en tres grandes bloques temáticos. O primeiro deles está dedicado á análise do pensamento dos principais líderes irmandiños. Entre os traballos incluídos nesta primeira sección destaca a análise da evolución ideolóxica de Vicente Risco, baixo a responsabilidade do profesor Justo Beramendi, recoñecido especialista na obra do nacionalista ourensán; un achegamento á vida e á obra de Lois Peña Novo, por Xosé González Martínez; o estudo das achegas dos irmáns Villar Ponte realizada por Xurxo Martínez González, entre outros estudos. O segundo bloque temático está dedicado á política no tempo das Irmandades, neste segundo apartado Justo Beramendi repite cun traballo dedicado á figura do malogrado Lois Porteiro Garea e á Irmandade da Fala de Compostela; Arturo Casas dedica o seu estudo á análise das vivencias de Vítor Casas; pola súa parte Clodio González Pérez e Luís Alonso Girgado publican dous traballos sobre a prensa nacionalista en Galiza e na emigración no tempo das Irmandades, entre outros estudos. Finalmente, o derradeiro bloque está dedicado á análise da produción literaria dos principais líderes da Irmandades. Aquí podemos atopar traballos como o de Emilio Xosé Insua, quen se encarga da produción literaria do que os mesmos irmandiños denominaron «o poeta da raza», é dicir, Ramón Cabanillas, autor moi presente neste bloque, pois Francisco Fernández Rei, Antón Santamarina e Darío Xohán Cabana tamén dedican os seus traballos ao poeta de Cambados. Miro Villar, que se achega a Gonzalo López Abente, ou Armando Requeixo, que estuda a figura de Victoriano Taibo, son outros artigos presentes nesta sección.

A Universidade da Coruña publicou co gallo do centenario das Irmandades o volume colectivo As Irmandades da Fala, cen anos despois, editado pola profesora Carme Fernández Pérez-Sanjulán, do Grupo de Investigación Lingüística e Literaria (ILLA). Nesta obra os traballos sucédense sen unha división en bloques temáticos e nela podemos atopar algúns dos autores que tamén estaban presentes no libro de Xerais. Así, o libro componse de dezaoito traballos que van desde a reflexión de conxunto até a análise polo miúdo de aspectos específicos. Uns e outros amósannos a visión totalizadora que as Irmandades propuxeron en relación co labor de construción nacional de Galiza. En efecto, o volume ábrese co traballo “As Irmandades: unha ruptura política e cultural”, no cal Justo Beramendi contexturaliza o programa e a proposta política das Irmandades para a Galiza e a España do momento. Tamén atopamos de novo a Emilio Xosé Insua co artigo “Galiza, República, Lingua, Esquerda. Esteos ideolóxicos e perfís cívico-culturais do labor prometeico de Antón Villar Ponte (1881-1936)”, achegamento á evolución ideolóxica deste líder irmandiño do cal, como xa dixemos, Insua é un recoñecido especialista. O profesor Uxío-Breogán Diéguez encárgase no seu estudo, “As Irmandades da Fala, a historia e a construción do contemporáneo imaxinario (nacional) galego. Unha breve aproximación”, de explicarnos o novo discurso nacional xerado polas Irmandades da Fala para Galiza, discurso no cal foi crucial a creación dun imaxinario nacionalista propio, cunhas datas precisas a lembrar (o Día de Galiza sería o exemplo máis significativo). Como non podía ser doutro xeito ao ser un volume promovido polo Grupo ILLA, os aspectos lingüísticos e literarios destacan especialmente no volume. Polo que respecta á lingua mencionamos os traballos de Xosé Ramón Freixeiro Mato (a lingua na época das Irmandades), Xoán López-Viñas (a lingua medieval e as Irmandades) ou X.A. Fraga Vázquez e Ánxela Bugallo (a incorporación do galego á cultura científica). Canto aos estudos literarios podemos destacar o de Laura Tato Fontaíña (as polémicas arredor do teatro) ou o de Olivia Rodríguez González (análise da obra de Risco O porco de pé). Finalmente, outros aspectos particulares que achamos nesta obra son a relación das Irmandades coa masonaría, nun traballo que asina Carlos Biscainho-Fernandes; as relacións culturais con Portugal, artigo do que se responsabilizou Luis Martínez-Risco Daviña; o estudo dos coros e orfeóns que realiza Ramón Rodríguez Palleiro “Moncho do Orzán”; a pintura galega no tempo das Irmandades (Carlos L. Bernárdez) ou o traballo artístico de Camilo Díaz Baliño (Miguel Anxo Seixas Seoane).

Como nos dous casos anteriores, a proposta de Edicións Laiovento co gallo do centenario das Irmandades foi un volume coral, desta volta coordinado por Uxío-Breogán Diéguez baixo o título de As Irmandades da Fala 1916-1931. Reivindicación identitaria e activismo socio-político-cultural no primeiro terzo do século XX. O libro encétase con dous traballos que analizan dous movementos sociais chave da Galiza do momento e a súa relación coas Irmandades. Así, Carlos Velasco Souto encárgase do agrarismo e Dionisio Pereira do movemento obreiro. A contextualización xeral das Irmandades correspóndelle a Uxío Breogán Diéguez e a Justo Beramendi en senllos artigos. Pilar García Negro dedica o seu estudo a analizar os casos de valedores da lingua galega que precederon ás Irmandades, con especial atención á obra de Manuel García Blanco e Ramón Villar Ponte. Os estudos de caso tamén están presentes neste volume. En efecto, a intención de Xoán Carlos Garrido Couceiro no seu traballo é sinalar os límites dos movementos sectoriais e sindicais desenvolvidos a escala local, e para facelo acode á figura de Xacinto Crespo, líder do Directorio de Teis. Pola contra, quere subliñar Garrido Couceiro a necesidade de transcender o ámbito sectorial e local, parar asumir unhas reivindicacións nacionais, neste segundo caso o exemplo escollido é o de Antón Lousada Díeguez, un dos principais líderes das Irmandades da Fala. Pola súa parte, o estudo de Xesús Torres Regueiro analiza a evolución e os traballos da Irmandade da Fala de Betanzos. Seguindo cos estudos de caso, Aurora Marco dedica a súa achega a estudar a presenza feminina nas Irmandades, con especial dedicación ao caso de Amparo López Jean. Ao igual que acontecía no libro xa comentado da Universidade da Coruña, Moncho do Orzán presenta un traballo destinado a sinalar a importancia dos coros galegos, nesta ocasión centrando a súa análise no caso da agrupación “Cántigas da Terra” da Coruña. Henrique Rabuñal pon o ramo ao volume cun estudo dedicado a glosar as principais achegas dos irmandiños ao teatro galego, pois para os líderes das Irmandades o teatro era un medio privilexiado para prestixiar a lingua e espallar as súas reivindicacións.

A Real Academia Galega centrou a súa proposta bibliográfica nos principais logros literarios da Irmandades. Debemos sinalar, xa que logo, o volume editado por Henrique Monteagudo co título Irmandades da Fala: oratoria e prosa non ficcional. Antoloxía. Neste volume recóllense os textos que integraron o ideario fundamental das Irmandades. Entre outros documentos podemos atopar a conferencia que Castelao pronunciou na Coruña en 1920, arredor da exposición do Álbum Nós. No volume aparece tamén a conferencia impartida, tamén en 1920, por Antón Villar Ponte en Compostela baixo o título “Os nosos valores”. Outro libro editado pola Real Academia Galega estivo ao coidado de Xosé Ramón Pena. Trátase de Tempo das Irmandades. Antoloxía de poesía. Neste volume inclúense composicións dos principais poetas vencellados ás Irmandades, desde Ramón Cabanillas até Victoriano Taibo. Pero tamén hai espazo para poetas que se enfrontaron aos postulados, lingüísticos e políticos, das Irmandades, caso de Antonio Noriega Varela. Cómpre indicar que hai espazo neste volume para os poemas galegos de Federico García Lorca. Finamente, o estudo editado por Laura Tato Fontaíña O teatro nas Irmandades da Fala. Para Laura Tato o teatro promovido por institucións como o Conservatorio Nacional da Arte Galega rachou coa tradición rexionalista e puxo a primeira pedra dun teatro culto, un proceso non exento de tensións internas. Esta escolma xunta catro pezas teatrais, dúas delas até o momento inéditas. Abre o volume a peza Donosiña, de Xaime Quintanilla, estreada no teatro Jofre de Ferrol o 7 de abril de 1921, apostaba inequivocamente pola igualdade de dereitos para as mullres. Segue a peza Entre dous abismos, de Antón Villar Ponte. Inclúese tamén María Rosa. Comedia en dous pasos, a única obra que Gonzalo López Abente publicou como dramaturgo. Finalmente atopamos Un caso compricado, de Leandro Carré Alvarellos, valedor dun teatro de fasquía máis conservadora. Xa en 2017 a Real Academia Galega completou esta serie de antoloxías dedicadas ás Irmandades da Fala cun volume no que se recollen as principais achegas no eido da narrativa da época, a obra foi editada por Ramón Nicolás.

Capítulo aparte merecen os congresos e encontros dedicados ás Irmandades da Fala e que se celebraron en 2016. Neste senso, podemos subliñar o simposio organizado polo Museo do Pobo Galego baixo o rótulo de “Repensando Galiza: as Irmandades da Fala (1916-1931)”, que tivo lugar entre os días 17 e 19 de novembro de 2016. Ademais de polo Museo do Pobo Galego este simposio estivo organizado polo Grupo ILLA e por Murguía, Revista Galega de Historia. As actas deste simposio verán a luz en 2017, constituíndo unha nova achega bibliográfica para a conmemoración do centenario das Irmandades da Fala. Pola súa parte, o Consello da Cultura Galega organizou o congreso internacional “O contexto internacional das Irmandades da Fala. As nacionalidades na Europa de entreguerras: de Imperios a nacións”, desenvolvido os días 6 e 7 de outubro de 2016. Podemos destacar tamén as xornadas “As Irmandades da Fala en Compostela, 1916-2016”, organizadas pola Agrupación Cultural O Galo entre os meses de outubro e novembro de 2016. Iso sen contarmos as numerosas conferencias e palestras organizadas ao longo do país. Non podiamos rematar sen lembrar a exposición Saúde e Terra Irmá(n)s! que promovida pola Deputación da Coruña, o Museo do Pobo Galego e a Real Academia Galega percorreu as principais cidades do país.

Artigo publicado na revista Murguía, Revista Galega de Historia, núms. 35-36, xaneiro-decembro de 2017, p. 169-174. (ver)

18/12/17

O LEVANTAMENTO DE 1846 E O NACEMENTO DO GALEGUISMO

Hai libros destinados a perdurar. Mesmo no ámbito da Historia, onde a sucesión de novas investigacións remata pondo en cuestión os vellos estudos, hai obras que manteñen a súa vixencia ao longo dos anos. Por poñer uns exemplos: O queixo e os vermes, do italiano Carlo Ginzburg, libro publicado en 1976 e que remataría por se converter nun dos fitos da microhistoria. A formación da clase obreira en Inglaterra, de E.P. Thompson, obra clásica da historiografía marxista que viu a luz en 1963. Pois ben, en Galiza non estamos faltos deste tipo de obras, que marcaron un antes e un despois. As seguintes liñas van dedicadas a unha delas: El levantamiento de 1846 y el nacimiento del galleguismo, de Xosé Ramón Barreiro Fernández (Ribeira, 1936), cuxo colofón indica que se rematou de imprentar o 18 de abril de 1977, na desaparecida editora compostelá Pico Sacro. A obra celebra, pois, o seu corenta cabodano. Co gallo deste aniversario lembramos, e asemade homenaxeamos, un libro cuxas páxinas seguen en gran parte aínda vixentes.

A ninguén se lle escapa que o levantamento militar que estoupou en Lugo o 2 de abril de 1846 foi algo máis que un simple pronunciamento, un dos moitos que houbo ao longo do século XIX en España. O sistema político da Constitución de 1845 institucionalizou o exercicio do poder en exclusiva por parte do partido Moderado. Xa que logo, imposibilitados de acceder ao poder por medios legais, os progresistas, apoiados nos seus líderes militares, lanzáronse a unha campaña de sublevacións para derrocar aos moderados no poder. Así pois, algo disto hai no levantamento galego de 1846, pero a súa análise polo miúdo amósanos unha maior complexidade. Tal foi o que realizou no seu día o profesor Barreiro Fernández, quen se preguntou ao comezo do seu libro se foi un simple pronunciamento, un levantamento ou, como o denominaron moitos dos seus contemporáneos, unha revolución.

Se ben é certo que nas reivindicacións dos pronunciados están as clásicas demandas progresistas: aperturismo político, concellos populares, Milicia Nacional... Tamén é verdade que neste movemento podemos atopar, por vez primeira, unha nidia reivindicación de Galiza. E quen realizou esa reivindicación? Obviamente a xeración provincialista que desde comezos da década de 1840 se viña xestando na Compostela do momento. Tratábase de mozos universitarios que, arredor da Academia Literaria, procederon a descubrir Galiza como unha entidade de seu, cuns dereitos inalienábeis que tiñan que ser defendidos. Esa descuberta e defensa de Galiza fíxose en xornais como El Centinela de Galicia, El Iris de Galicia, El Idólatra de Galicia, La Aurora de Galicia... Semellaba que aqueles mozos, nos que destacaba a figura de Antolín Faraldo, acabasen de descubrir Galiza como unha entidade política que defender.

Como era típico do liberalismo español, a dirección política deste levantamento correspondeu ás Xuntas, primeiro nas localidades e máis tarde, o 15 de abril de 1846, formaríase unha Xunta Central Galega, da que Antolín Faraldo sería o seu secretario, clara mostra de que os mozos provincialistas estaban na primeira liña do levantamento. Á pluma de Faraldo debemos o manifesto publicado pola Xunta Central no seu xornal La Revolución. Este texto ten dúas partes claramente diferenciadas, que corresponden ás dúas almas do levantamento das que xa falamos. Por un lado, na primeira parte do manifesto atopamos o catálogo de reivindicacións do partido Progresista. Por outra lado, a segunda parte é a máis novidosa pois nela atopamos unha clara reivindicación de Galiza no seu conxunto. Tal é así que podemos considerar este texto como un dos documentos fundadores do galeguismo. No libro do profesor Barreiro Fernández reprodúcese non só este manifesto, senón tamén os que promulgaron as distintas Xuntas locais espalladas polo país. Paga a pena reproducir algunhas liñas da proclama da Xunta Central galega, pois amosan ben ás claras a fasquía provincialista do movemento:

“El pueblo conquistará en esta revolución lo que le han arrebatado los cómicos de los pronunciamientos: pan y derechos. Galicia, arrastrando hasta aqui una existencia oprobiosa, convertida en una verdadera colonia de la corte, va á levantarse de su humillación y abatimiento. Esta Junta, amiga sincera del país, se consagrará constantemente á engrandecer el antiguo reino de Galicia, dando provechosa direccion á los numerosos elementos que atesora en su seno, levantando los cimientos de un porvenir de gloria. Para conseguirlo se esforzará constantemente en fomentar intereses materiales, crear  costumbres públicas, abrir las fuentes naturales de su riqueza, la agricultura y el comercio, y poner en armonía con la época los hábitos y las ideas que dejó una sociedad decrépita fundada sobre la ignorancia. Despertando el poderoso sentimiento del provincialismo, y encaminando á un solo fin todos los talentos y todos los esfuerzos, llegará a conquistar Galicia la influencia de que es merecedora, colocándose en el alto lugar á que está llamado el antiguo reino de los Suevos”.

Atopámonos diante dun programa claramente rexenerador para Galiza, cunha clara apelación ao pasado histórico glorioso, base para fundamentar un presente de traballo e un futuro de gloria. Nesa apelación á Historia, como base un programa político rexenerador, Antolin Faraldo e os seus compañeiros provincialistas adiantáronse ao traballo historiográfico que anos máis tarde desenvolverá con brillantez Manuel Murguía. Non obstante, as esperanzas descritas nesta proclama axiña se ían ver truncadas, pois as tropas sublevadas comandadas por Miguel Solís foron derrotadas polas unidades enviadas polo goberno central. Cercados no mosteiro de San Martiño Pinario en Compostela, a Solís e aos seus camaradas non lles quedou outro remedio que a rendición. No seu traslado á Coruña para seren sometidos a xuízo, estes militares foron axustizados na localidade de Carral.

Enganariámonos, non obstante, se pensamos que o levantamento galego de 1846 non deixou un importante pouso de cara ao futuro. En efecto, como sinalabamos nas liñas anteriores, a xeración provincialista ao ser a primeira en levantar a bandeira de Galiza había de ter unha influencia decisiva no futuro rexionalismo e no nacionalismo do século XX. É máis, malia que a maioría dos militares fusilados non eran galegos, os “Mártires de Carral”, como axiña serían coñecidos, converteríanse nun lugar de memoria para o galeguismo. Tan só dez anos despois dos acontecementos que acabamos de describir, os estudantes e os obreiros composteláns xuntáronse nunha comida para conmemorar os acontecementos de 1846. Foi o “Banquete de Conxo” un acto de afirmación democrática que demostrou que a semente plantada por aqueles primeiros provincialistas seguía viva. A importancia da xeración provincialista está no feito de que foron os primeiros, actuaron como os pioneiros que ensinaron o camiño aos que habían de vir. Quizais foi Manuel Murguía quen mellor os denominou, anos despois, ao falar dos Precursores.

E se importante foi a xeración provincialista, non menos importante foi a monografía que a estudou en 1977 e que, en gran parte, aínda continúa vixente. Celebramos, pois, o corenta aniversario do libro de Xosé Ramón Barreiro Fernández, desexándolle novos lectores e lectoras que, seguro, han atopar un documentado estudo sobre o levantamento galego de 1846.

El levantamiento de 1846 y el nacimiento del galleguismo
Xosé Ramón Barreiro Fernández
Pico Sacro, Santiago de Compostela, 1977, 250 páxinas

Recensión publicada na revista Murguía, Revista Galega de Historia, núms. 35-36, xaneiro-decembro de 2017, p. 165-168. (ver)

10/10/17

AS GUERRAS DE CUBA: A RECONCENTRACIÓN

A tarefa de perseguir os fíos de continuidade entre os acontecementos históricos constituíu desde sempre parte fundamental do traballo da investigación histórica. Este é un dos principais obxectivos que o historiador suízo Andreas Stucki procura no seu libro Las guerras de Cuba, publicado en castelán pola editorial «La Esfera de los Libros» (o orixinal en lingua alemá apareceu en 2013). A obra de Stucki céntrase nun dos aspectos máis controvertidos do conflito independentista cubano: a reconcentración da poboación civil levada a cabo polas autoridades coloniais españolas. O internamento obrigatorio dos habitantes das zonas rurais, como medio de combater las guerrillas secesionistas, quíxose ver como un precedente dos campos de concentración do século XX. Esta idea é, precisamente, a que pretende verificar Stucki a través do seu estudo. Para responder ás teses do seu libro, este historiador explora tanto os arquivos militares españois ˗o Archivo General Militar de Madrid sobre todo˗ como os arquivos provinciais cubanos.

O estudo da reconcentración en Cuba centrouse tradicionalmente na época da súa principal aplicación, a saber, a guerra de independencia que vai de 1895 a 1898. Ora ben, o autor deste libro va máis alá, e procura posíbeis antecedentes nos anteriores conflitos secesionistas cubanos, basicamente a coñecida como “Guerra dos Dez Anos” (1868-1878). Efectivamente, Stucki chega á conclusión de que os militares españois pensaron a reconcentración da poboación civil, como estratexia militar contraguerrilleira, con anterioridade ao seu principal desenvolvemento partir de 1896. Non obstante, este historiador matiza o feito de que a reconcentración non se pensou soamente para un contexto colonial (é dicir, excepcional). Así, non faltaron os militares que propuxeron a concentración da poboación civil durante a Terceira Guerra Carlista (1872-1876) nas provincias vascas e Navarra. Tal situación non debemos contemplala como algo abraiante, pois tanto o conflito cubano como o carlista eran simultáneos no tempo. Por outra parte, foron numerosos os oficiais españois que participaron en ambas guerras ˗o xeneral Arsenio Martínez Campos, como exemplo relevante˗. Finalmente, non debemos esquecer que para os militares e para a maior parte da opinión pública española o conflito cubano era interpretado como unha guerra civil, máis que como unha contenda colonial e periférica.

A postura dos militares españois diante da reconcentración da poboación foi mudando ao longo da guerra e, con ela, a estratexia militar. Así, o goberno español enviou nun primeiro momento a Cuba ao xeneral Arsenio Martínez Campos, xa que este militar rematara con éxito en 1878 o primeiro gran conflito secesionista cubano. Cunha táctica eminentemente pactista e tendente a buscar o acordo, Martínez Campos, malia que barallou a idea, non desenvolveu a estratexia de reconcentración. Este xeneral no só non acadou rematar a guerra, senón que non foi quen de frear a invasión das provincias occidentais por parte do Exército Libertador Cubano (ELC), téñase en conta que era precisamente na zona occidental da illa onde se concentraban a maior parte dos enxeños azucreiros e as plantacións de tabaco, isto é, onde se situaba a principal riqueza económica de Cuba. Nas guerras anteriores, a loita circunscribírase á parte oriental de Cuba, moito máis rural e agraria.

Perante esta situación, na procura de dar un xiro radical á guerra, o goberno español enviou a Cuba ao xeneral Valeriano Weyler Nicolau, que sen ningún tipo de escrúpulos desenvolveu en toda a súa intensidade a estratexia de reconcentración. Tradicionalmente a investigación situaba o comezo da política de internamento da poboación rural o 21 de outubro de 1896, data do bando que impuña a reconcentración na rica provincia de Pinar del Río. Non obstante, no traballo de Stucki sinálase un importante precedente: o bando do 16 de febreiro de 1896 que estabelecía a política de reconcentración na xurisdición de Sancti Spíritus e as provincias de Puerto Príncipe e Santiago de Cuba. En calquera caso, esta táctica de guerra acabou por se estender a toda Cuba, causando en moi pouco tempo un auténtico drama humano, diante da imposibilidade de atender as necesidades da poboación desprazada. Weyler pasou á historia como o monstro que ordenou á concentración e, polo tanto, o principal responsábel das mortes causadas pola fame e a enfermidade. Stucki, sen negar a responsabilidade do xeneral español, non o sinala como único culpábel, pois moitas das acción do ELC tamén contribuíron a empeorar a situación dos internados.

Aspectos como a corrupción das autoridades coloniais ou a indiferenza dos mandos militares cara ás súas tropas eran xa coñecidos. Non obstante, as cifras que atopamos neste libro seguen abraiándonos. En efecto, aproximadamente o 22 % dos soldados españois destinados en Cuba faleceron sen combater, fundamentalmente a causa dos rigores do clima, as enfermidades ou a deficiente alimentación. Ora ben, Stucki vai máis alá. A corrupción, amplamente xeneralizada no bando español, pódese atopar tamén do lado independentista. Así, o autor verifica que moitos cargamentos de armas ˗procedentes dos Estados Unidos˗ eran desviados cara ao mercado negro.

Se ben é certo que desde o punto de vista militar a estratexia de Weyler favorecía ás armas españolas, tamén o é que as consecuencias propagandísticas motivaron o seu fracaso final. Isto é así porque o conflito cubano pode considerarse como unha das primeiras «guerras mediáticas» contemporáneas. En efecto, os rebeldes cubanos xogaron con acerto a baza da propaganda, expondo ao mundo os dramáticos resultados da política de reconcentración, estratexia na que a prensa norteamericana tamén tivo un papel decisivo. A sensibilizada opinión pública estadounidense presionou ao seu goberno, quen non tardou en queixarse diante do goberno de Madrid, que en pouco tempo tivo que facer fronte a una multitude de queixas internacionais sobre a súa política en Cuba.

A presión internacional contribuíu á queda do goberno conservador de Antonio Cánovas del Castillo, que foi sucedido polo liberal Práxedes Mateo Sagasta. Este cambio de goberno anticipaba tamén a substitución do xeneral Weyler. Así, o xeneral Ramón Blanco Erenas foi enviado a Cuba para tratar de calmar á opinión pública internacional. O novo mando militar non só flexibilizou a reconcentración, tamén promoveu un crédito de cen mil pesos para aliviar o drama humano causado pola reconcentración, que xa naquela altura causara entre 155.000 e 170.000 vítimas mortais. No capítulo sétimo deste libro realízase unha pormenorizada análise dos efectos da reconcentración en cada unha das provincias cubanas. Unha nova táctica militar máis moderada, xunto coa concesión dun réxime de autonomía a Cuba a partir do 1 de xaneiro de 1898, contribuíu a mellorar a imaxe de España. Non obstante, a explosión do acoirazado norteamericano «Maine» na baía da Habana, o 15 de febreiro de 1898, agoiraba a intervención dos Estados Unidos na guerra de Cuba e, a fin de contas, a perda das derradeiras colonias del imperio español.

Finalmente, un bando do 30 de marzo de 1898 puxo fin oficialmente á reconcentración na illa. Ora ben, a situación non se normalizou de inmediato, a fame e os andazos continuaron causando vítimas; aínda máis, o bloqueo norteamericano levou a un endurecemento da situación, co que se engadiu un novo actor ás consecuencias dramáticas dos internamentos. Andreas Stucki, deste xeito, conclúe que se ben existe una explicación estrutural no uso dos campos de concentración entre os séculos XIX y XX, esta débese máis a que diferentes problemas levaron a unha mesma solución, que a que haxa efectivamente conexión e fíos de unión entre a reconcentración española en Cuba e os campos de concentración do nazismo e outros similares.

Las guerras de Cuba. Violencia y campos de concentración (1868-1898)
Andreas Stucki
Madrid, La Esfera de los Libros, 2017, 413 páxinas

Versión galega da recensión publicada en castelán na revista Pasado y Memoria. Revista de Historia Contemporánea, nº 16 (2017), p. 250-254. (ver)