18/09/19

RETRATO DE FERNANDO VII


Acontece frecuentemente que tras a lectura dun ensaio histórico muda o noso xeito de ver unha época, un proceso ou unha figura protagonista. Rematar con falsos mitos e ofrecer novas e máis acaídas visións, baseadas sempre nunha documentación de primeira man, son os principais obxectivos da ciencia histórica. Non obstante, tamén adoita pasar que tras a finalización dunha investigación as hipóteses xerais, as visións comunmente aceptadas, vense corroboradas. Algo disto sucede tras a lectura da biografía do rei Fernando VII que vén de publicar o historiador Emilio La Parra, unha obra que foi galardoada co XXX Premio Comillas de Historia, Biografía e Memorias en 2018. Efectivamente, logo de ler este volume podemos reafirmarnos na catástrofe de persoa que foi este rei, da súa pésima actuación nos asuntos de Estado e na mala fama que xa tivo entre os seus contemporáneos. La Parra escribe unha sólida biografía, asentada na consulta de amplas fontes documentais e unha numerosa bibliografía, tanto de época como actual. Para alén das anécdotas, que dominan outros libros sobre este mesmo personaxe, este historiador emprega a figura histórica de Fernando VII para ofrecernos as chaves dunha época complexa: a transición do Antigo Réxime ao Estado constitucional. Empregar un persoeiro histórico como fío condutor para entender unha época sitúa a esta obra dentro dos modernos presupostos da biografía histórica.

Mais a historia de Fernando VII –como posteriormente a da súa filla e sucesora, a raíña Isabel II– é tamén a historia da deturpación dos ideais constitucionais: o fracaso dunha nova Administración racional e xeradora de benestar público. A transición cara ao Estado liberal en España –transición asentada sobre o pacto entre os reformistas do Absolutismo e o liberalismo moderado– colocou á Administración pública como botín das faccións políticas que en cada momento ocupaban o poder, facendo inoperante calquera posibilidade de alternancia no goberno do Estado. Estas débiles bases, configuradas xa na último período de reinado de Fernando VII, son as que explican o fracaso do Estado liberal e nacional español. Por outra parte, outro efecto deste particular vieiro cara ao constitucionalismo en España foi a imposibilidade de consolidar unha Administración civil, predominando os militares na salvagarda da orde pública e do mesmo Estado.

O rei Fernando VII perpetrou tres golpes de Estado. O primeiro deles en 1808, cando destronou ao seu pai Carlos IV. O segundo en maio de 1814, logo da súa volta de Francia, cando revogou a Constitución de 1812 e todo o edificio lexislativo das Cortes de Cádiz. O terceiro en xullo de 1822, cando tentou rematar pola forza coa Constitución e, aínda que desa vez fracasou, ao ano seguinte a invasión francesa dos Cen Mil Fillos de San Luís rematou por restauralo no poder absoluto. Coñécese, xa que logo, que os Borbóns teñen experiencia nisto de violentar as institucións constitucionais.

Nesas circunstancias Fernando VII necesitou contar cun amplo aparello represivo para librarse dos seus inimigos políticos, esencialmente os liberais, que teimaban en pór en vigor a Constitución de 1812. A partir de 1814 o rei valeuse da Inquisición para perseguir aos liberais. Ningunha outra institución da monarquía absoluta posuía a loxística e o aparello administrativo que a Inquisición. Deste xeito, de perseguir á disidencia relixiosa pasou a perseguir á disidencia política. De encarcerar e torturar a bruxas, protestantes e outras seitas, a Inquisición comezou a cazar liberais. E foron moi eficientes. Así nolo conta La Parra:

La Inquisición, en definitiva, se puso por completo al servicio del rey absoluto y es evidente que a éste no le preocupaba tanto la heterodoxia religiosa, ni siquiera la herejía, como la disidencia política, por más que en el discurso absolutista esta última se relacionara estrechamente con la religión. Lo que realmente importaba al rey era desbaratar las conjuras y los planes insurreccionales de los liberares. Al efecto le resultaba de gran utilidad la red informativa de la Inquisición, que si bien ya no era la de antaño, seguía sindo poderosa y la más eficaz a falta de una organización policial moderna, de la que Fernando VII no dispuso hasta después del Trienio (La Parra 2018: 297)

Non obstante, en 1823, ano no que se restaurou a monarquía absoluta por segunda vez, a Inquisición non vai ser restabelecida. Primeiro, porque as monarquías europeas que facilitaran a volta de Fernando VII como rei absoluto non estaban dispostas a permitir o regreso da Inquisición. Era esta unha institución como moi mala fama en todos os países europeos, países nos que comezaba a xerarse unha opinión pública quen de incidir sobre os gobernos. Cómpre dicir, por outra parte que esa mala fama mesmo pode chegar á actualidade, sendo Inquisición e España equiparábeis en termos históricos. Ora ben, naquel intre o rei tampouco estaba moi interesado en volver a pór en marcha a Inquisición, pois era unha institución moi poderosa dominada polos elementos máis ultras da sociedade, difícil de controlar e perigosa para o propio poder do rei. É dicir, o rei tiña medo non só do que lle viña pola esquerda, senón tamén daqueles que podían pasarlle pola dereita, e que cada vez se ían xuntando máis arredor de seu irmán Carlos (carlistas).

Agora, a cuestión era a seguinte: como levar adiante unha efectiva represión da disidencia política se non podemos contar xa coa Inquisición? Para todo hai solución. En xaneiro de 1824 Fernando VII creou a Policía, que desde aquel momento se había encargar de vixiar e reprimir tanto aos liberais coma aos ultrarrealistas. Xa que logo, o nacemento da Policía en España está estreitamente vinculado coa necesidade de reprimir a disidencia política, substituíndo á Inquisición nos mesmos obxectivos. Evidentemente, unha institución nacida con tales fins estaba destinada a perdurar, e máis en España.

Atopámonos, pois, diante dun documentado estudo biográfico do rei Fernando VII que é, asemade, unha análise polo miúdo da España que deixa atrás a idade moderna e comeza un novo xeito de entender a política. Nesta transición, que había de acadar as súas meirandes cotas nos comezos do reinado de Isabel II, destacou o continuísmo e o mantemento de vellos valores, situación que non foi allea ao propio xeito de actuar de Fernando VII. Foi, quizais, a primeira das transicións da España contemporánea, tan gatopardiana como as que virían despois.

Fernando VII. Un rey deseado y destestado
Emilio La Parra
Tusquest, Barcelona, 2018, 752 páxinas

Recensión publicada en Murguía, Revista Galega de Historia, nº 38, xullo-decembro de 2018.

07/06/19

NA PROCURA DOS REPRESORES

Nunha entrevista no xornal Sermos Galiza (330, 17/01/2019) a escritora Susana S. Aríns declaraba: «Tratei de fazer o que era quase um ato de justiça poética, sacar do anonimato ao tio Manuel, que é algo que boto muito de menos na literatura histórica sobre a guerra: não encontramos os sujeitos repressores, encontramos as vítimas, mas quase nunca se rompe o anonimato das pessoas que executaram a repressão. E penso que era necessário e que eram horas». En efecto, pondo o foco nas vítimas, a historiografía deixou nunha nebulosa aos represores, manténdoos no anonimato. A pesada lousa dos condicionantes da Transición. Porén, timidamente, van aparecendo obras de investigación histórica que tentan botar luz sobre quen eran os represores. Precisamente foi Sermos Galiza quen propiciou o volume colectivo Os nomes do terror (2017), que avanzaba na liña comentada. Vén de aparecer outra proposta colectiva, editada polos profesores da Universidade de Santiago de Compostela Lourenzo Fernández Prieto e Antonio Míguez Macho, que baixo o título de Golpistas e verdugos de 1936. Historia dun pasado incómodo, xunta varios traballos de investigación, a maior parte deles elaborados por xoves historiadores/as.

Os primeiros en sufrir a represión dos sublevados foron os militares que permaneceron fieis ao Goberno republicano. Xa que logo, por aí debe comezar o estudo dos represores. Os editores deste volume analizan o proceso que levou á morte de Antonio Azarola, contraalmirante da Armada e xefe do Arsenal de Ferrol. Efectivamente, a singularidade deste “xuízo” vén determinada polo seu carácter de pioneiro, de sentar as bases dos posteriores procesos por rebelión militar contra os valedores da causa republicana: «Pódese dicir que na causa de Azarola están inscritos e escritos os procesos e as condenas que sufriron centos de persoas nos meses seguintes...» (p. 60).

O traballo que asina Conchi López Sánchez procura identificar as actitudes sociais cara á violencia, definindo categorías a través do estudo de casos nos concellos de Betanzos, Bueu e Monforte de Lemos. Unha das conclusións máis relevantes deste traballo, polo que á celebración dos xuízos se refire, é a implicación na violencia que os verdugos procuraban nas testemuñas. As declaracións buscaban máis unha implicación social na violencia que dilucidar as causas.

A través do estudo do caso de Santiago de Compostela, Rafael García Ferreira advírtenos que os comportamento dos verdugos son complexos, e non se guían polo que a lóxica podería indicar. Así, se ben é certo que se actuou con rapidez contra os membros do Comité de Defensa da República, fusilados en decembro de 1936, o estudo da depuración dos empregados municipais indica que, mentres que os verdugos foron implacábeis nalgúns casos, noutros permitiron seguir nos seus postos a funcionarios con igual grao de “culpabilidade”. Outro tanto se pode deducir da análise dos empregados dos cárceres municipais, cuxa selección foi determinada pola experiencia dentro do sistema penal e non polo colaboracionismo na acción violenta.

Varias son as conclusións que cómpre subliñar do traballo de Xabier Buxeiro, que estuda aos represores no ámbito municipal de Ribadeo. En primeiro lugar, racha este investigador coa idea, comunmente aceptada, de que os paseos foron un tipo de violencia incontrolada. Polo contrario, vén demostrar que todos os paseados en Ribadeo foron sacados do depósito municipal, isto é, foron asasinados co consentimento das autoridades militares. En segundo lugar, como consecuencia do anterior, debe abrirse o abano dos represores: «...é preciso comezar a análise sinalando a responsabilidade das persoas encargadas dos citados cárceres, que lles abriron as portas aos asasinos» (p. 196). En terceiro lugar, foron as autoridades, sobre todo as militares, as principais responsábeis da represión, pode considerarse que a colaboración da xente corrente tivo unha importancia secundaria para a obtención de condenas nos procesos xudiciais abertos tras o golpe de Estado.

Aldara Cidrás realiza un estudo pormenorizado dos xuízos levados a cabo na cidade de Pontevedra. Como indica esta autora, estes procesos xudiciais foron unha parodia, cun resultado decidido de antemán, o que non quere dicir que os xuízos levados a cabo polos golpistas non tiveron unha funcionalidade. Así, cales eran os propósitos buscados cos procesos xudiciais? Para Cidrás eran basicamente tres: a lexitimación da nova orde golpista, a normalización da violencia e a inclusión de novos grupos sociais na maquinaria do terror. Este último é o que nos parece máis importante. Seguindo o ronsel do traballo xa mencionado de Conchi López, o caso de Pontevedra vén demostrar que coa participación nos xuízos os golpistas pretenderon facer partícipes da violencia social á amplas camadas sociais, é dicir, procuraron a construción dunha culpabilidade colectiva que, ao tempo que afirmase as súas posicións, tamén axudase a ocultalos e agochalos detrás da colectividade. Un sentimento de culpabilidade colectiva que non se restrinxiu só aos momentos posteriores ao golpe militar: «Moi ao contrario, este esténdese durante toda a ditadura, a transición e democracia (...) O seu maior éxito? A Lei de Amnistía de 1977» (p. 274).

A procura dos represores na fonte oral é a principal misión do traballo de Judith Carbajo. En efecto, até hai ben pouco os arquivos que recollían testemuños orais –Historga o principal deles– tan só foron empregados para o coñecemento das vítimas da represión. Unha nova lectura destas fontes, realizada por este investigadora, vén reafirmar as conclusións ás que chegan o resto dos participantes neste libro. Isto é: a responsabilidade final dos militares na represión, a consideración de parte dos represores (os perpetradores directos) como xentes de mala vida, situados á marxe da xustiza antes do Golpe militar ou as motivacións persoais nos executores da violencia, podendo sinalar nestes casos un liderado familiar na execución da represión.

O derradeiro traballo incluído neste libro é de especial interese, pois está dedicado a pescudar en que lugar quedaron os represores nos momentos iniciais de reivindicación das vítimas, é dicir, nos primeiros anos da Transición. A autora, Iria Morgade, sinala que o perdón e a ausencia de desexo de vinganza foron os trazos máis destacados das primeiras homenaxes dedicadas ás vítimas, situando aos represores nun anonimato colectivo. Paradoxalmente, o protagonismo das vítimas mantivo ocultos os nomes dos seus verdugos. Pregúntase esta investigadora por que mudou o paradigma, por que nos últimos anos si houbo un desexo de pór nome aos responsábeis da represión. A resposta está nos límites que os poderes políticos e xudiciais puxeron aos desexos de xustiza e reparación. Así, a promulgación da coñecida como Lei de Memoria Histórica en 2007 deu esperanzas aos familiares das vítimas nas súas xustas reivindicacións, «para finalmente distinguir no Estado español os resortes procedentes do franquismo que facían imposible o cumprimento das súas demandas» (p. 428). Foi por esa razón que os valedores do movemento memorialístico entenderon que, para unha axeitada atención ás vítimas, cumpría por fin sacar aos verdugos da escuridade onde permanecían.

Estamos, xa que logo, diante dun volume que pretende abrir novos vieiros, até o momento inexplorados, no estudo da Guerra Civil en Galiza. A maioría dos autores deste volume son historiadores e historiadoras novas que están comezando a súa xeira investigadora, polo que cómpre agardar que o monte que agora comeza a rozarse deixe paso a unha agra aberta, que poña os focos sobre os responsábeis de tanta morte e tanta dor. Para o cal, ademais da pericia investigadora, cómpre tamén unha gran dose de afouteza, tronzando vellas inercias impostas precisamente polos represores ocultos na néboa do tempo.

Golpistas e verdugos de 1936. Historia dun pasado incómodo
Lourenzo Fernández Prieto / Antonio Míguez Macho (Eds.)
Editorial Galaxia, 2018, 458 páxinas

Recensión publicada na revista Grial nº 221, xaneiro-marzo de 2019, p. 77-79

15/02/19

O FIRME COMPROMISO DA EMIGRACIÓN GALEGA

As achegas da emigración foron fundamentais na Galiza contemporánea. A emigración galega a América foi un fenómeno de tanta importancia que afectou ao devir do país en moitos e variados aspectos. En efecto, non hai movemento social ou político actuante na Galiza do século XX que non puxera os seus ollos nas colonias galegas emigradas en América, ben para espallar con éxito a súa mensaxe, ben para procurar apoios –basicamente económicos– para a súa causa. As máis das veces a solidariedade da emigración foi un fenómeno colectivo, canalizado a través de innumerábeis asociacións que sementaron Galiza de escolas, obras públicas e un xeito novidoso de entender a sociedade e as relacións entre as persoas.

Agora ben, en non poucas ocasións tamén se manifestaron as individualidades. Referímonos ao indiano enriquecido que dedica parte do seu capital a mellorar as condicións de vida dos seus antigos veciños. As achegas destes persoeiros manifestáronse de moi diferentes formas, de tal xeito que o galeguismo político tampouco foi alleo ás doazóns de destacadas personalidades emigradas. É neste senso como debemos entender a figura de Perfecto López, a quen Xosé María Rei Lema dedica unha completa biografía publicada pola Editorial Galaxia. Segue esta obra o ronsel doutras publicadas por esta mesma editora, dedicadas á lembranza de grandes figuras da emigración galega en América. Son de destacar así as obras de Manuel Losa Catro historias de emigrantes (2009) e A Galicia de Montevideo. Unha biografía de Xesús Canabal, 1897-1985 (2010), as dúas na colección “Memoria”.

Nos comezos a historia de Perfecto López é a de moitos emigrantes. De orixes humildes, o noso protagonista naceu en 1904 en Vimianzo. Á pobreza da súa infancia engadíuselle tamén a marca social de ser fillo de solteira –como antes fora súa mai–, algo que quedou rexistrado de por vida no seu único apelido. Con cartos emprestados Perfecto López mercou a pasaxe que o levou a Bos Aires en 1922, onde se dedicou á profesión de taxista. Tras un breve regreso en 1931, Perfecto instálase definitivamente na capital arxentina. Primeiro en sociedade e máis tarde en solitario, o vimiancés foi un sobranceiro representante de marcas automobilísticas norteamericanas, acadando unha moi notábel posición e unha destacada fortuna.

Si, Perfecto López chegou a ser un home moi rico, e case desde o comezo vai dedicar parte desa riqueza a todo o que tiña que ver con Galiza e co galeguismo. As inquedanzas sociais espertaron nel co comezo da Guerra Civil e coa axuda organizada en Bos Aires para defender o bando republicano. Mais, foi coa chegada a Bos Aires de Castelao o 18 de xullo de 1940 que virou nun decidido valedor do galeguismo. Desde ese día amosaría un firme compromiso galeguista que xa non abandonaría até a súa morte en 1970, dedicando tempo e diñeiro á causa de Galiza. Perfecto López, xunto con outros destacados membros da colectividade galega como Manuel Puente, Xosé Abraira, Rodolfo Prada... apareceron sempre como financiadores de variadas iniciativas que tiñan por denominador común Galiza e a súa cultura. Nas páxinas do libro que comentamos podemos comprobar como estes homes –e Perfecto sempre entre eles– achegaron os seus capitais para financiar todo tipo de actividades culturais e políticas, a comezar pola liberación de Castelao, para que o guieiro puidera dedicar todo o seu tempo ás actividades políticas. Entre as iniciativas de calado que puideron frutificar grazas á financiación de Perfecto López cómpre destacar o labor da Editorial Citania, impulsada por Luís Seoane, nesta editora publicaría Eduardo Blanco Amor a súa novela A esmorga en 1959. Nesta mesma liña, Perfecto tamén figurou entre os accionistas iniciais da Editorial Galaxia, polo que as súas doazóns non se restrinxiron só á colonia galega de Bos Aires, senón que chegaron tamén a Galiza. Con razón, en xuño de 1959 o deputado Ramón Suárez Picallo escribía a Ramón Piñeiro, nunha carta reproducida neste libro, “Eu coñezo galeguistas (...) ós que lles costa tanto a Patria como o sostén dos seus fogares, en diñeiro, aparte de traballo e esforzo persoal” (p. 111). Non hai dúbida de que o nome de Perfecto López debe figurar na nómina deses homes comprometidos con Galiza desde a emigración americana.

Porén, ademais das achegas económicas Perfecto López dedicou moito tempo as actividades societarias. En efecto, case desde a súa chegada a Bos Aires foi membro da Asociación Benéfica y Cultural (ABC) del Partido de Corcubión, onde ocuparía tamén destacados postos de responsabilidade na súa directiva, sendo un decidido impulsor da revista Alborada, órgano de expresión desta sociedade. Tamén debemos destacar a súa actuación dentro da principal institución mutualista dos galegos e das galegas de Bos Aires: o Centro Gallego, sendo membro da agrupación Unión Gallega. Por outra parte, cando nos anos corenta se crean os centros provinciais Perfecto López farase socio de todos eles, sendo tamén directivo social dos mesmos, unha nova mostra do seu compromiso con Galiza.

As frecuentes viaxes a Galiza posibilitaron que Perfecto López cumprise outra importante misión para o galeguismo. En palabras do autor deste libro: “Perfecto vai ser a partir de aquí, mercé ás súas constantes viaxes, a perfecta «andoriña» entre as dúas partes do Atlántico. El traerá e levará correspondencia, libros e outros obxectos que enviaban as elites galeguistas das dúas beiras, sendo portador, polo tanto, de documentos de extraordinaria importancia, tanto a nivel político como cultural” (p. 81-82). Este labor de mensaxeiro cobrou especial relevancia en dúas ocasións. Perfecto López foi o encargado de levar a Bos Aires a terra galega que se depositaría no cadaleito de Castelao. Anos máis tarde cumpriría idéntica misión ao trasladar á Arxentina os manuscritos da Historia de Galiza, dirixida por Ramón Otero Pedrayo, e que financiaba en Bos Aires Manuel Puente. A Perfecto López tamén se lle encomendou levar a Bos Aires o informe crítico elaborado polos galeguistas do interior, que emendaba a estratexia seguida polos galeguistas do exilio. Este texto foille entregado nunha transcendental reunión que tivo lugar o 14 de setembro de 1958.

Tras a lectura deste libro fica claro o compromiso de Perfecto López con Galiza, tanto polas súas achegas económicas como polo tempo dedicado a moitas tarefas de extensión cultural. Un compromiso que abrangue ao seu fillo, Perfecto López Romero, do que tamén se nos fala deste libro, pois foi un destacado membro a Asociación Argentina de Hijos de Gallegos. Xa que logo, estamos perante un exemplo máis da importancia que a emigración tivo para o devir da Galiza contemporánea. Agardamos que con libros coma este se poida mudar a imaxe que a emigración galega segue a ter na Galiza actual: dun proceso negativo a unha oportunidade real; mesmo para o galeguismo que, malia ser moi beneficiado polas achegas da emigración –este libro é un novo testemuño–, aínda hoxe non se librou desa visión distorsionada da emigración galega a América.

Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal
Xosé María Rei Lema
Editorial Galaxia, 2018, 196 páxinas

Recensión publicada na revista Grial nº 220, outubro-decembro de 2018, p. 85-87.

14/09/18

CANDO GALIZA TIVO PREFECTURAS

Xosé I, óleo de François Gérad (c. 1808)

Historicamente os leitos fluviais foron un elemento idóneo para servir de fronteira, ben entre países, ben nas divisións interiores. Seguindo o modelo da Administración napoleónica, os ríos resultaron tamén útiles como denominación dos novos departamentos da monarquía centralizada. Tamén en España, durante o efémero goberno de Xosé I, se vai tentar levar adiante unha división en departamentos que se miraba no espello francés.

A crise acontecida en 1808 coa invasión das tropas napoleónicas alterou notabelmente a vida de Galiza. Dende o punto de vista administrativo, a relativa autonomía da que gozou a periferia durante o Antigo Réxime vai ser substituída por unha tentativa firme de centralización. En efecto, tanto os programas de goberno dos liberais españois, como os executivos do rei Xosé I, van tentar someter os territorios a un efectivo control. Dende un comezo se advertiu que, na procura do ideal centralizador, a diversidade existente na división territorial tiña que ser modificada por unha nova división máis racional, quen de dar acubillo ás autoridades nomeadas dende o goberno central[1].

Ao falar da proposta afrancesada de división provincial convén tamén mencionar o alto funcionario que se ía situar á fronte das novas provincias: referímonos por suposto ao prefecto, unha copia máis do modelo francés, de aí que en moitas ocasións estas provincias sexan denominadas tamén prefecturas. Os grandes departamentos foron fragmentados en subprefecturas, onde tamén había un subprefecto. Finalmente, os municipios, cos alcaldes á súa fronte, culminaban a proposta desta nova Administración local centralista[2]. A título de anécdota debemos mencionar que un dos moitos afrancesados que en 1810 ocuparon subprefecturas, concretamente en Almería, foi Javier de Burgos (1778-1849), que en 1833 sería o ministro que asinaría o decreto de división provincial que aínda perdura nos nosos días[3].

A nova administración xosefina deseñou unha nova división provincial dende o primeiro momento. Xa na Asemblea de Baiona, onde se elaborou a arquitectura institucional do novo réxime, se viu a necesidade dunha reforma territorial, cuxo obxectivo básico sería o esmorecemento dos particularismos periféricos e o centralismo. Nesta liña comezaron a traballar en 1808 dous sobranceiros afrancesados: Juan Antonio Llorente (1756-1823) e Francisco Amorós (1770-1848). O proxecto de Llorente baseábase na equiparación entre a división eclesiástica e a civil, creando deste xeito 15 grandes prefecturas (e arcebispados), que á súa vez se subdividirían en 65 subprefecturas (e bispados). Velaí unha descrición de Galiza baixo as perspectivas da división en prefecturas de Llorente:

Retrato de Juan Antonio Llorente, por Goya
“Llorente asignó en su división a cada Departamento una Universidad, una Audiencia y una Diócesis. En su proyecto se atenía a una división fluvial. Así distribuía a Galicia en estos Departamentos: Tambre (A Coruña), Miño Alto (Lugo), Sil (Orense y Monterrey), Miño Bajo (Vigo)”[4].

Non obstante, maior importancia tivo o proxecto elaborado por Amorós, que en 1808 dividía España en 38 departamentos. Nesta división Galiza ficaba partida en catro prefecturas: Santiago, Ourense, Lugo e Tui. Velaquí o antecedente máis antigo da división de Galiza en catro entidades. Neste proxecto, como en xeral en todos os promovidos pola Administración napoleónica, pretendíase a eliminación das diferenzas étnicas entre os territorios, sendo así máis doado o control político. Debemos de mencionar que o modelo de Francisco Amorós non tivo unha aplicación inmediata, mais si serviu de precedente para a importante división que o goberno de Xosé I tentou en 1810.

En efecto, en abril de 1810, por medio do proxecto elaborado polo matemático José de Lanz (1764-1839), España quedou dividida en 38 departamentos. Cómpre sinalar que a característica máis importante desta división foi a fascinación de Lanz polos límites fluviais, que non só separaban os departamentos entre si, senón que mesmo lles daban nome. En base a esta última característica, o modelo proposto por Lanz sería o máis contrario aos reinos históricos de todos cantos se propuxeron na primeira metade do século XIX.[5] A inmensa maioría das prefecturas españolas levaban nomes de ríos, agás algunhas da costa que eran nomeadas mediante outro accidente xeográfico: os cabos.

Prefecturas galegas de 1810
E como quedaba configurada Galiza na proposta de división departamental? O territorio galego fragmentábase en catro prefecturas, ao tempo que cada unha delas sería dividida en tres subprefecturas. Seguindo o ideario de Lanz, cada unha destas prefecturas tería unha denominación fluvial. Atopabamos, en primeiro lugar, a prefectura do Tambre, con capital na Coruña, que estaría dividida nas subprefecturas de Compostela, Corcubión e A Coruña. En segundo lugar, a prefectura do Miño Alto, con capital en Lugo e coas seguintes subprefecturas: Viveiro, Mondoñedo e Lugo. Cómpre sinalar unha característica desta prefectura: a fronteira co inmediato departamento do Cabo de Peñas (Oviedo) non se estabelecía no río Eo, senón no río Navia. En terceiro lugar, a prefectura do Sil, con capital en Ourense e coas subprefecturas de Monforte, Monterrei e Ourense. Finalmente, en cuarto lugar, a prefectura do Miño Baixo, con capital en Vigo e coas subprefecturas de Tui, Pontevedra e Vigo[6]. O curso do río Ulla facía de fronteira entre a prefectura do Tambre e a do Baixo Miño.

A división en departamentos que acabamos de comentar practicamente non se chegou a implantar, quedando só sobre o papel. As dificultades ocasionadas pola guerra facían moi difícil que os gobernos de Xosé I puideran imporse na periferia, onde eran abertamente contestados. Ora ben, si podemos concederlle a esta división o carácter de antecedente destacado da que sería finalmente imposta polos liberais españois, que fragmentaría Galiza en catro provincias. Así, se prescindimos da denominación fluvial das prefecturas e observamos as capitais (A Coruña, Lugo, Ourense e Vigo[7]) advertimos a que no futuro será a división provincial.

Bibliografía:
- CALERO AMOR, Antonio María: La división provincial de 1833. Bases y antecedentes, Madrid: Instituto de Estudios de Administración Local, 1987.
- BURGUEÑO, Jesús: Geografía política de la España constitucional. La división provincial, Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1996.
- CHAPMAN, Brian: Los prefectos y la Francia provincial, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1959.
- GARCÍA DE ENTERRÍA, Eduardo: Revolución Francesa y Administración contemporánea, Madrid: Taurus, 1972.
- GAY ARMENTEROS, Juan Cristóbal: Política y Administración en Javier de Burgos, Granada: CEMCI, 1993.
- GONZÁLEZ LÓPEZ, Emilio: Entre el Antiguo y el Nuevo Régimen, absolutistas y liberales: el reinado de Fernando VII en Galicia, Sada: Ediciós do Castro, 1981.
- LÓPEZ TABAR, Juan: Los famosos traidores. Los afrancesados durante la crisis del Antiguo Régimen (1808-1833), Madrid: Biblioteca Nueva, 2001.
- MÍGUEZ MACHO, Luís / CARBALLEIRA RIVERA, María Teresa: A provincia a través da Historia, Santiago de Compostela: EGAP, 1997.
- VIDAL BUSTAMANTE, José: “Cuando Vigo fue provincia. Relieve e historia de la ordenación administrativa española”, en El Pueblo Gallego, Vigo, 12 de decembro de 1954, p. 12.
- VIVEIRO MOGO, Prudencio: “A xénese da provincia de Lugo (1812-1833): Estado liberal e división provincial”, en Lvcensia, nº 23, 2001, p. 213-230.


[1] LÓPEZ TABAR, Juan: Los famosos traidores. Los afrancesados durante la crisis del Antiguo Régimen (1808-1833), Madrid: Biblioteca Nueva, 2001, p. 49.

[2] Para os prefectos e para a influencia da Administración francesa en España pódense consultar os seguintes estudos: CHAPMAN, Brian, Los prefectos y la Francia provincial, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1959. GARCÍA DE ENTERRÍA, Eduardo: Revolución Francesa y Administración contemporánea, Madrid: Taurus, 1972.

[3] Javier de Burgos é sinalado como o principal responsábel da división provincial aínda vixente hoxe en España. Non obstante, cómpre afirmar que esta división foi estabelecida pouco tempo despois de chegar Burgos ao Ministerio de Fomento. As orixes da devandita división debemos procuralas nas anteriores épocas de vixencia da Constitución de 1812, sobre todo na división provincial fixada en xaneiro de 1822. Verbo da figura de Javier de Burgos pódese consultar GAY ARMENTEROS, Juan Cristóbal: Política y administración en Javier de Burgos, Granada: CEMCI, 1993.

[4] VIDAL BUSTAMANTE, José: “Cuando Vigo fue provincia. Relieve e historia de la ordenación administrativa española”, en El Pueblo Gallego, Vigo, 12 de decembro de 1954, p. 12.

[5] BURGUEÑO, Jesús: Geografía política de la España constitucional. La división provincial, Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1996, p. 74.

[6] GONZÁLEZ LÓPEZ, Emilio: Entre el Antiguo y el Nuevo Régimen, absolutistas y liberales: el reinado de Fernando VII en Galicia, Sada: Ediciós do Castro, 1981, p. 322.

[7] Curiosamente, A Coruña, Lugo, Ourense e Vigo foron as provincias creadas polas Cortes en xaneiro de 1822, antecedente inmediato da división decretada por Javier de Burgos en 1833, aínda que finalmente Pontevedra conseguiu imporse a Vigo na división final, ao contar con máis apoios en Madrid.


Un traballo de Prudencio Viveiro Mogo, adaptación do texto publicado orixinalmente na revista Nova Ardentía nº 10, 2018.

05/09/18

OS NOMES DO TERROR


No ano 2006 o escritor Suso de Toro publicou Home sen nome. O máis significativo desta novela, de entre as moitas que tratan a Guerra Civil e a represión franquista, era que por vez primeira unha das voces narrativas era a dun represor. O título do libro, a alusión a ese «home sen nome», xa era ben significativo dunha situación anómala até o momento: a escuridade na que permaneceron as identidades dos represores. A paliar esta eiva contribúe de xeito significativo o volume colectivo Os nomes do terror. Galiza 1936: os verdugos que nunca existiron, publicado baixo o selo de Sermos Galiza.

O libro estrutúrase arredor de dous grandes bloques: por un lado, a descrición dos principais axentes da represión por zonas; por outro lado, un repaso aos diferentes xeitos de represión exercido polos vencedores. Antes, porén, atopamos dous textos moi interesantes. Na introdución faise fincapé en todos os condicionantes que aínda hoxe existen no traballo dos historiadores e historiadoras. O coñecemento do ocorrido é necesario, non para procurar vinganzas, senón, como se afirma nesta introdución, “construír entre todas/os un espazo de convivencia no que a liberdade de investigar e o dereito a saber sexan amparados polos poderes públicos e a sociedade no seu conxunto” (p. 22). Só desde a verdade e o coñecemento se poden pechar (de verdade) vellas feridas. O outro texto é obra de Carlos F. Velasco Souto e nel atopamos un estado da cuestión sobre os estudos da represión franquista en Galiza. O relatorio de Velasco ofrece un contexto histórico no que situar os traballos que integran o volume.

As investigacións que integran o bloque «As zonas» fan un repaso dos represores por diferentes comarcas galegas. Xosé Álvarez Castro achégase á violencia desenvolvida pola Garda Cívica de Pontevedra, en especial á figura do seu principal dirixente Víctor Lis Quibén, personaxe que estendeu as súas poutas mortais por toda a provincia de Pontevedra. Por este mesmo vieiro transita o estudo de Dionisio Pereira González, que se achega ás dinámicas represivas na Terra de Montes. Xosé Ramón Ermida Meilán analiza o labor das Escuadras Negras que, conformadas na súa maior parte por falanxistas, levaron a morte e a destrución por toda a zona de Sarria. Dentro da mesma provincia de Lugo Carlos Nuevo Cal estuda a represión exercida na Mariña. Os traballos sinalados analizan a represión exercida polos paramilitares fascistas, os cales, ademais dos asasinatos cometidos, tamén destacaron por un algo grao de corrupción, abertamente permitida polas autoridades franquistas. Así, en palabras de Ermida Meilán: “O franquismo tolerou e animou o uso da violencia por parte das milicias fascistas como instrumento de represión do propio réxime, permitindo, ao tempo, as prácticas corruptas dos dirixentes falanxistas como unha sorte de recompensa pola súa implicación na política do terror” (p. 77). Represión máis corrupción é unha característica que se repite ao longo dos traballos incluídos neste libro.

Finalmente, os traballos de Emilio Grandío Seoane (sobre a Delegación de Orde Pública na Coruña) e de Eliseo Fernández Fernández (sobre a Delegación de Orde Pública en Ferrol) achégannos á represión institucionalizada e aos seus principais protagonistas. Para Eliseo Fernández este organismo, curiosamente nacido na época republicana, xunto co seu máximo responsábel local Victoriano Suanzes, tivo un protagonismo notábel nos asasinatos extraxudiciais na bisbarra de Ferrol. Labor na que estivo secundado por Florentino González Vallés, encargado da Delegación de Orde Pública na provincia da Coruña. O texto de Grandío é moi interesante, pois pon o acento na complexa consideración de vítimas e verdugos. No seu traballo dá a coñecer dúas figuras, ambas mandos da Garda Civil: José Clarés e Eustaquio Heredero, que, se ben inicialmente están no bando franquista (e, xa que logo, represor), acabarán sendo procesados por ter unha actitude autónoma e non dunha obediencia cega ás novas autoridades. Non eran tempos nos que se permitiran as medias tintas, vivíase nunha sospeita permanente.

No bloque rotulado «Os temas» hai un achegamento sectorial á represión. No primeiro dos traballos desta sección, obra de Judith Carvajo, atopamos unha tentativa de categorizar a represión e, xaora, os distintos modelos de represor: colaborador, delator, etc. Ana Cebreiros analiza o labor da Sección Feminina e o papel que as mulleres (as represoras) tiñan no novo réxime. De interese é a achega de Xoán Carlos Garrido Couceiro, que aborda o rol dos cregos galegos na represión. Para alén daqueles que se opuxeron aos asasinatos, tan escasos como honrosos, os cregos non só deron apoio moral á represión, senón que actuaron tamén como delatores. Non obstante, como tamén constatamos na represión dos paramilitares, tamén houbo cregos que se lucraron a conta dos seus fregueses. Garrido Couceiro presenta o caso dalgún párroco que solicitaba rescates a cambio de librar ás persoas da gadaña asasina.

Bernardo Máiz centra o seu estudo na represión “legal”, isto é, na actuación dos tribunais franquistas. Neste senso, constata o claro predominio dos militares na represión. Soamente a partir da Lei de Orde Pública, de 30 de xullo de 1959, se reduciu algo o poder da xurisdición militar. Non obstante, a creación en 1964 do Tribunal de Orde Pública foi un novo exemplo de prolongación no tempo da represión e do control exhaustivo. Finalmente, Julio Prada achégase á represión económica. Certamente, a perda de vidas humanas motivou que outros xeitos de represión non foran até o momento moi estudados, caso das exaccións económicas ou as incautacións de bens (reguladas ou non). Prada constata as dificultades de acceso ás fontes para o estudo da represión económica. Segundo provincias a masa documental é moi variada. Así, mentres é escasa na Coruña e Pontevedra, é significativa en Lugo e abundante en Ourense. O volume da documentación tamén é diferente segundo as manifestacións da represión económica. Os fondos nos que se recollen as requisas do exército son bastante abundantes, mais as incautacións realizadas por falanxistas ou outros paramilitares son moito máis difíciles de documentar. Para rematar, un aspecto do relatorio de Julio Prada que chamou a nosa atención é o aproveitamento da situación por parte dalgunhas persoas para se facer cun patrimonio dun xeito irregular: veciños ou mesmo familiares que aproveitaron a represión para obter propiedades a moi baixo custo. Malia que Prada minimiza a importancia deste tipo de represión, decontado xorde no noso maxín o libro de Daniel Godhagen Os verdugos voluntarios de Hitler, no que este historiador estadounidense documentaba que os alemáns do común non só coñecían, senón que consentiron a represión contra os xudeus. Evidentemente, a experiencia non é análoga, mais si nos fala da condición humana de pescar en río revolto e aproveitarse dos males do veciño.

Valoramos un volume que tenta pór nome aos responsábeis da represión franquista, a eses «homes sen nome» que permaneceron na escuridade todo este tempo, aínda que sexa rotulándoos co eufemismo de «vitimarios». O coñecemento e a verdade son condicións imprescindíbeis para a solución de calquera conflito, así pois agardamos que libros coma o que analizamos sexan un revulsivo para novas investigacións.

Os nomes do terror. Galiza 1936: os verdugos que nunca existiron

Xosé Ramón Ermida Meilán
Eliseo Fernández Fernández
Xoán Carlos Garrido Couceiro
Dionisio Pereira González (Coords.)
Sermos Galiza, Santiago de Compostela, 2017, 285 páxinas

Recensión publicada en Murguía, Revista Galega de Historia, nº 37, xaneiro-xuño 2018, p. 180-183. (ver)

31/07/18

BRINCANDO COA HISTORIA



Que cal é a maior tentación dunha persoa que se dedica á investigación histórica? Pois caer na historia contrafactual. Deixarse seducir polo “que pasaría se...”. Para nos curarmos deste mal están as novelas, os escritores de ficción non están sometidos a regras estritas e poden xogar cos feitos históricos (dentro duns límites, claro). Por iso traio a este blogue dúas novelas semellantes, ambas xogan con personaxes históricos moi coñecidos, sacándoos do seu ambiente e levándoos a mundos que, a priori, lles son alleos. A ver se gostades das propostas.



A primeira novela é Ha vuelto (Seix Barral, 2013), do escritor alemán Timur Vermer. O argumento é simple: verán de 2011, Adolf Hitler esperta nunha leira en Berlín, e así comeza todo (outra vez). Tras moitas ocorrencias, Hitler vese na obriga de traballar para sobrevivir; mais, en que podería ocuparse? Pois de imitador del mesmo na televisión. O tremendo suceso do seu programa fai que os partidos políticos alemán queiran gañarse a este humorista para recadar votos e, todo volta comezar? Baseada neste libro –de gran éxito na Alemaña– en 2015 realizouse unha película.



A segunda novela é La muerte de Napoleón (Acantilado, 2018), de Simon Leys, alcume literario do escritor belga Pierre Ryckmans. Credes que Napoleón morreu na illa de Santa Helena? Pois non. Despois de ser substituído por outra persoa, e logo dunha longa travesía por mar, Napoleón volve a Europa. Visita Waterloo, que atopa convertido nunha atracción turística, onde case nada do que contan os guías é verdade. Regresa a Francia. Para que? Para rematar de vendedor de melóns e sandías en París. Non todo vai ser heroico e imperial.